Veldbezoek bij Oosterhof Holman

Op 11 mei was ik op bezoek bij Koninklijke Oosterhof Holman (KOH), op het hoofdkantoor in Grijpskerk. KOH is actief in de weg- en waterbouw en milieutechniek en deed mee met 1 van de deelprojecten van Groene Waterstof Booster. Hier ging het om gebruik van brandstofcellen van H2-planet in een zero- emissie energie-container. Bedoeld om op de bouwplaats off grid emissievrije  elektriciteit te leveren.  Dat is extra van belang voor projecten in of vlakbij natura 2000 gebieden. Met zon PV, opslag in accu’s, maar ook met waterstof waar met een brandstofcel weer elektriciteit van gemaakt wordt. De elektriciteit wordt ‘s nachts gebruikt om het elektrisch aangedreven materieel -graafmachines en heftrucks- weer op te laden.  

Het ging om het afrondend gesprek in het vouchertraject in het kader van  Groene Waterstof Booster. Mooie kans om ook op het terrein rond te kijken,. Met dank aan Freddy voor de rondleiding. 

Vlnr: Remco de Vries (H2planet), Rashi Mor (KIWA), Rene Wit (H2planet) en Freddy de Bruin (KOH)

Gert Hofstede, onderzoeker: de koe als inspiratie

Rondleiding EnTranCe

Kort geleden waren enkele collega’s van GasTerra op bezoek bij het Center of Expertise Energy. Voor een rondleiding over EnTranCe en een bezoek aan het (biogas)vergistingslab in de Van DoorenVeste, op Zernikeplein 11  in Groningen.

GasTerra is een van de ‘moeders’ van EnTranCe, de energieproeftuin van de Hanzehogeschool in Groningen, opgericht in 2015. Ook ivm Corona was het al een tijdje terug dat ze fysiek op bezoek waren. In januari 2022 haalden we dat in en organiseerden we een rondleiding: langs de duurzaam gas  experimenten en infrastructuur op EnTranCe: bijvoorbeeld de swill vergister en de recent geopende waterstof infrastructuur.

DE KOE ALS INSPIRATIE BRon
Voor de afbraak van gras!

Zelf ben ik regelmatig op EnTranCe, maar nog niet eerder was ik in het (biogas)vergistingslaboratorium van de Hanzehogeschool, een paar 100 meter verderop op de campus in de van DoorenVeste. Daar gingen we kijken bij het onderzoek van onderzoeker (en promovendus) Gert Hofstede. Wat is het mooi om het verhaal van een collega te horen die enthousiast over zijn of haar werk vertelt.

Op het lab is een pensmaag (de kunstmatige rumen-reactor) nagebouwd. Voor zowel de koe als voor de pensreactor is het managen van de biomassa-afbraaksnelheid van levensbelang.  In een experimentele opstelling met kleine vergistingsvaten (4 liter) maakt hij biogas van gras met behulp van bacteriën uit de pensmaag van een koe. Dat doet een koe ook. In de eerste stap wordt bermgras, een laagwaardige vorm van biomassa, door bacteriën omgezet in verschillende vetzuren. 

“ Ik ga elke twee maanden naar een naburige slachterij (Kroon) om weer wat pensvloeistof te halen”, vertelt Gert.

Vergisters

Die vetzuren gaan dan naar een tweede reactor, de bioGASreactor waar biogas wordt geproduceerd: een mengsel van voornamelijk methaan (60%) en CO2 (40%) . Het onderzoek van Gert is gericht op het verhogen van de opbrengst en kwaliteit van biogas met focus op de slecht verteerbare ‘houtige’ delen van de biomassa (lignine) en het verhogen van het methaangehalte in het mengsel. Voor dit laatste voert Gert gecontroleerd groene waterstof toe aan het biogas mengsel, waarbij de aanwezige CO2 wordt omgezet in methaan. Dit onderzoek is onderdeel van het project Why Care More

Op foto 6 (van 7) rechts Gert Hofstede en links zijn collega docent/onderzoeker Arjan Kloekhorst.

Gepromoveerd! Gefeliciteerd! – Jan Eise

Net voor de volledige lockdown, op 13 december, kon voor een beperkte groep (25-30 p), de promotieplechtigheid ter ere van de promotie van Jan Eise Fokkema live doorgaan. Verder waren er camera’s zodat de plechtigheid ook door anderen thuis gevolgd kon worden. In het academiegebouw van de rijksuniversiteit Groningen. 

De promotieperiode van Jan Eise is mede gefinancieerd vanuit het samenwerkingsproject Adapner, waar ik eerst vanuit Gasunie, en later als zelfstandig projectmanager aan mee werkte. Het project is inmiddels al meer dan een jaar geleden afgerond (juli 2020). Jan Eise heeft iets langer de tijd genomen om zijn proefschrift af te ronden. Een iteratieproces, zoals Jan Eise zelf opmerkte. Adagio, zoals zijn 1e promotor Hans Wortmann in zijn toespraak vermeldde.

Buiging bij binnenkomst naar promotores
Jan Eise, in het midden, tijdens de verdediging van zijn proefschrift. Links en rechts boven in beeld, zit hij digitaal, voor de kijkers thuis.
Even een kleine pauze, terwijl de hoge heren en dames zich beraden in de raadskamer. Midden op de foto , de paranimf die achter Jan Eise aanloopt, is ook een bekende: Robbert-Jan van der Burg.
De formele uitreiking, met toespraakje van eerste promotor

Jan Eise heeft een baan gekregen bij de rijksuniversiteit, ook het afgelopen jaar was hij daarbij intensief betrokken bij het onderwijs en begeleiden van afstudeerstudenten. 2 x per jaar heb ik nog contact met Jan Eise, om te kijken in hoeverre ik nog mooie afstudeeronderwerpen voor zijn studenten weet. Leuk om zo een beetje contact te houden.

Het boekwerk van Jan Eise.

Nog 1 promovendus te gaan, ook vanuit project Adapner.
Ergens in 2022.

Wind Meets Gas 2021 – 7-8 oktober 2021

Internationaal

Wind meets gas is een symposium dat dit jaar voor de vijfde keer is georganiseerd door New Energy Coalition. Dit jaar had een groot deel van de inhoud  te maken met waterstof. Waar we steeds meer grootschalige wind op zee gaan krijgen moet (van gepland 11 GW, naar 21 GW hebben we gehoord ) moeten we de groene wind stroom ook aan land zien te krijgen. Een deel als groene electronen, en waarschijnlijk ook tot de hele van de energie als groene waterstof moleculen. 

WMG weet steeds belangrijke (internationale) sprekers naar het symposium te krijgen. En dit jaar met een oranje tintje door het bezoek van de Koning die een openingspresentatie gaf.

Nxt Airport

Het is wel lastig kiezen tussen de parallel geplande side events/ workshops. Dit jaar heb ik gekozen voor het side event Hydrogen Airport Eelde waar naast verschillende lezingen ook een premiere met een buiten de ‘line of sight’ vliegende drone van Drone Delivery Services.

Skills Cruciaal

Vrijdag sloot ik aan bij de workshop ‘Skills’, de vaardigheden die de studenten en werknemers van de (nabije) toekomst nodig hebben om hun belangrijke bijdrage aan de energie transitie te kunnen leveren. Cruciaal om de technische beroepen, en vooral die voor MBO opgeleide studenten, de waardering te geven die ze verdienen. Zonder de techneuten van de toekomst geen energietransitie.

Waterstofmiddag Buitenpost – H2 generator Tieluk

Op 30 september was ik als spreker aanwezig bij een Waterstofmiddag op de vesting van SWA in buitenpost met een bijdrage over het project Waterstofwijk Hoogeveen.  

SWA staat voor Stichting Woningbouw Achtkarspelen. Op deze lokatie draait al bijna anderhalf jaar een hybride verwarmingsinstallatie bestaande uit een H2-generator van Tieluk en een standaard verwarmingsketel. De geplande opening/ rondleiding in voorjaar 2020 is om coronaredenen uitgesteld, maar nu was het dan toch zover. Een vol middagprogramma, georganiseerd door Emmy Elgersma van SWA. (en collega’s).
Wel beetje onwennig : opeens weer met veel mensen in een (grote) ruimte. 

Thema van de middag was Waterstof in de gebouwde omgeving. Breed aangevlogen, met een verhaal over de toekomstige waterstof backbone van Gasunie, met bijdragen over veiligheidsaspecten en subsidies en met concrete cases: waterstofwijk Hoogeveen, waterstofwijk Wagenborgen en natuurlijk de H2-generator van Tieluk.

Tinus Lukken van Tieluk geeft uitleg bij de h2- generator die bij SWA staat.

Met behulp van de groene stroom van de eigen zonnepanelen op het dak kan – on demand van de ketel- waterstof worden geproduceerd en worden bijgemengd bij de aardgasstroom voor de verwarmingsketel.

Gepromoveerd! Gefeliciteerd! – Robbert-Jan

Toen ik nog bij Gasunie  werkte, afdeling strategie en innovatie, heb ik een tijdje in de stuurgroep gezeten van het project FlexiForFuture ; een samenwerking tussen vijf partners uit de energiesector: naast de Rijksuniversiteit Groningen en Hanzehogeschool Groningen ook de bedrijven Westland Infra, NV Nederlandse Gasunie en Rooftop Energy. 

Robbert-Jan van der Burg is als PHD bij dit project werkzaam geweest.  Hij is al een tijdje uit dienst bij de Rijksuniversiteit Groningen en in dienst bij Enexis. In de energiesector gebleven.

Afgelopen week was zijn promotie, en ik ben er bij geweest. Digitaal dan. De promotieplechtigheid was wel, zoals gebruikelijk in het mooie oude academiegebouw in het centrum van Groningen. Maar geen bezoekers, zelfs zijn vriendin mocht er niet bij zijn. Alleen de promovendus en een deel van het college van hoogleraren waren fysiek aanwezig. Een zestal andere vragenstellers was digitaal aanwezig. En het publiek, familie, vrienden, collega’s …die keken online mee. 

Ook bij deze plechtigheid werd door sommige  vragenstellers aan de promovendus gevraagd om KORT te antwoorden. Moest ik om glimlachen. In het enthousiasme van een bijna -doctor volgt dan vaak toch een lang antwoord. Er is zoveel interessants te vertellen over je onderzoek.
Dat herinner ik me ook van mijn eigen promotie…

De plechtigheid werd afgesloten met mooie woorden van promotor Hans Wortmann

Geen hand, maar wel een elleboog -groet.

En tot slot de uitreiking van de bul. Daarna verliet iedereen, met mondkapjes, de zaal weer. Eerst college van hoogleraren, daarna Robbert-Jan met zijn verse bul. Nou weet ik alleen niet of er nog een ‘staatsie’ foto gemaakt is op de trap in de hal van het academiegebouw…

A Business Perspective on Energy System Flexibility.

Robbert-Jan’s promotie-onderzoek was gericht op flexibiliteit en flexibiliteitsdiensten in energiesystemen met als doel het voorkomen van onbalans en congestie in het elektriciteitsnet. 218 pagina’s schoon aan de haak.

 

 

 

Afstudeeronderzoek: waterstofketels vergeleken

Afgelopen week sloot Joeri Ley zijn studie technische bedrijfskunde aan de Hanzehogeschool Groningen af.  Met een onderzoek naar de beste waterstof-verwarmings-oplossing voor Waterstofwijk Hoogeveen.

Vanuit de ‘Innovatiewerkplaats Energietransitie’ kunnen studenten hun (afstudeer)opdracht doen, op verschillende onderwerpen rond de energietransitie. Veel van de opdrachten zijn multidisciplinair, waarbij studenten van verschillende studierichtingen samen kunnen werken. Ook was er een gezamenlijke start met een driedaagse (online) Energy Kick Start Week. 
Binnen het thema ‘Waterstof- toepassingen’ deed Joery zijn individuele opdracht. Met als mooi resultaat een 8,2.

Joeri : ” Ik heb hiervoor gekozen omdat ik waterstof als  onderwerp erg interessant vind. Ik ben heel tevreden met de begeleiding, vooral de begeleiding van Marjolein: samen met een andere student hadden we elke week 1 uur samen. Fijn om in deze lastige tijd regelmatig contact te hebben. Jammer dat er weinig gelegenheid was om op EnTranCe aanwezig te zijn, waar van alles gebeurt. Min of meer noodgedwongen hebben we dus heel veel zelfstandig gedaan. Met voor de Technische begeleiding en toe contact met de docent en opdrachtgever vanuit EnTranCe. “

Het onderzoek is gericht op het bepalen van de  meest geschikte type waterstofketel om binnen Waterstofwijk Hoogeveen te gaan gebruiken. De nadruk ligt hier op de haalbaarheid van het gebruik van een katalytische ketel, de Giacomini H2ydroGEM. Deze katalytische ketel is vergeleken met twee waterstofverbrandingsketels, de ene op 100% waterstof, de andere werkend op een mengsel van aardgas en waterstof.  Het onderzoek is opgezet en uitgevoerd voor Centre of Expertise Energy EnTranCe Groningen. 

LINK naar eigen blog van Joeri op blz 22 van het IWP-Boekje.

Nu gaat hij op zoek naar een baan. 
Die zoek ik in de hernieuwbare energie, zegt Joeri. 
Dus als je iets voor hem weet…. neem contact met hem op.

Pictogram H2 tank station

Zo gaat het er over een tijdje uitzien bij tankstations, pictogrammen met alternatieve, groene brandstoffen. Pictogram is alvast ontwikkeld door Rijkswaterstaat voor plaatsing bij stations langs de snelweg.

Zal ik dus niet zo gauw ‘live’ zien, met mijn fietsje.

 

 

4 op een rij

Christiaan, Jorick, Tineke, Rene en Jelle

Op 10 december was ik aanwijzig bij de buluitreiking van 4 studenten tegelijk. Allevier zijn ze afgestudeerd aan de Rijksuniversiteit Groningen. Het laatste deel van hun masterstudie trokken ze samen op en ze vonden het niet meer dan vanzelfsprekend dat ze ook samen hun buluitreiking wilden. Zo georganiseerd dat dat in de senaatskamer van het academiegebouw kon. Een maar, het was om 9 uur ’s morgens, dus nog te vroeg om aansluitend naar de kroeg te gaan. Dat hebben ze voor de avond geregeld.

Hier is de zaal nog leeg
Even de voorzittershamer uitproberen

Mijn link met deze studenten is dat ze allmaal zijn afgestudeerd onder het project Adspaner, waar ik projectmanager/projectadviseur ben. Bijna een jaar geleden organiseerde ik een bijeenkomst bij Gasunie, waar de studenten hun begeleiders en 5 Gasunie-collega’s aanwezig waren. Een geanimeerde bijeenkomst waar de Gasuniecollega’s enthousiast vertelden over de verschillende groen gas, biogas of waterstofprojecten waar ze mee bezig waren. Uit dit eerste gesprek kwamen de afstudeeronderwerpen voort.

Jorick van der Vlag, Rene Schuppert, Christiaan Hurulean en Jelle Keizer

Jorick en Rene studeerden af bij Gasunie, Christiaan bij Green Goods Texel en Jelle bij Rendo in Meppel. Martin Land, studie begeleider van de vier , vertelde dat het voor het eerst was dat een (vrienden)groep studenten die samen afstudeerden, ook allemaal het cijfer 8 kregen. Top !

Extra leuk was dat ik deze keer achter de tafel kon plaatsnemen en dus goed zicht had op de afstudeerders. Als je in de zaal zit zie je alleen de ruggen. 

De Dijk – innovatie in wind

Op de Oostpolderdijk, een zeedijk -een primaire waterkering-  ten oosten van de Eemshaven wordt door Innogy gewerkt aan drie windturbines die op de zeedijk staan -of eigenlijk op de binnenberm van de dijk. Dat is heel bijzonder, en een primeur. Windturbines op land staan tot nu toe altijd binnen de dijken. Wind op zee, de naam zegt het al, plaatst de turbines verder op zee. Dit project zit er tussen in, op de grens van land en zee, op de zeedijk.

Bron: Ommalanderdiek
Innoveren tijdens het project

Dit project is op een  innovatieve manier aangepakt. De gebruikelijke werkwijze is: je begint met de windmolen en het fundament; een zo klein mogelijke grondplaat gefundeerd op hele diepe palen, om zo weinig mogelijk land van de boeren te gebruiken.

Acht jaar geleden begon Innogy  te denken over  ‘molens op de zeedijk’ . Dijken  houden er niet van om met palen doorboord te worden. In dit project werd het omgedraaid: er werd begonnen met de dijk en het primaire doel van een (zee)dijk: water tegen houden. Het dijklichaam mocht dus niet aangetast worden, niet tijdens de bouw en niet als de turbines er uiteindelijk zouden staan. In 2017 sloten het waterschap Noorderzijlvest en Innogy een overeenkomst , een unieke samenwerking in het project zowel voor de water- als voor de windwereld.

Grondversteviging ter plekke

In een iteratief project met Arcadis en ABT is het ontwerp gemaakt, en door  onder andere de firma Bodembouw is met de werkzaamheden gestart.  Er is voor gekozen te gaan bouwen op de ‘schouder’ aan de landzijde van de dijk. Halverwege is een plateau waar een grote plaat op komt te liggen, zonder fundering van lange palen.  Er is een  innovatieve manier van grondversteviging toegepast, de zogenaamde Cutter Soil Mix Techniek (CSM) waar op een bijzondere manier de bestaande grond ter plekke wordt verstevigd met cementlichamen. Het was nodig om de  dijk te verstevigen in verband met de ligging in het aardbevingsgebied. In goed overleg met de dijkbeheerder Waterschap Noorderzijlvest zijn de grondwerkzaamheden voor de beide projecten gecombineerd. 

Klimmende kraan

Na het stormseizoen  (november-april) zullen de drie turbines worden geplaatst in zomer 2020. Omdat er weinig plaats voor grote kranen op/ nabij de dijklichamen is, zal de opbouw van de turbines met zelfklimmende kranen uitgevoerd worden.  Dat zal vast veel kijkers trekken. 

Als je een beetje googled kun je veel informatie vinden over dit soort projecten. Voor meer informatie Energierijke dijken,  ‘Dankzij de dijken’ of de website van bodembouw. In de ontwikkelingsfase was Martine van Gemert projectmanager.