Openbaar Rapport Waterstofwijk Hoogeveen

Het enige exemplaar in de eerste druk, september 2020!

Een consortium van 22 partijen voortgekomen uit het Hydrogreenn netwerk (waterstof geinteresseerde organisaties) heeft de in periode 2018-2020 gewerkt aan het maken van een blauwdruk, een ontwerp, voor een waterstof wijk in Hoogeveen. Tweede ‘deliverable’ is het ontwikklen van een waterstof-cv-ketel voor het verwarmen van huizen in de Waterstofwijk. Het projectteam heeft -als je alles zou printen- wel een halve meter documenten opgeleverd. Het consortium vroeg mij de (eind)redactie van het publieke rapport te doen, samen met een docent -onderzoeker van de Hanzehogeschool.

100 blz in een oogopslag

Begin september 2020 is de eindversie ingeleverd bij het consortium.
Begin oktober 2020 was de online presentatie van het rapport binnen het consortium.
Op 5 november 2020 is het publieke evenement waar het rapport openbaar word gemaakt. Het rapport is als  clickable pdf beschikbaar. O.a. hier.  en hier.

Indeling in thema’s

Pilot training Waterstof en Veiligheid

Pilot Waterstof en Veiligheid 

De kop is er af!
Op 28 oktober hebben we de pilot gedraaid van de training Waterstof en veiligheid. Een training ontwikkeld in het project de Groene Waterstof Booster met MKB bedrijven in Noord Nederland als belangrijkste doelgroep. We hadden een mooie groep bij elkaar met deelnemers – uit Drenthe, Friesland,  Groningen en Overijssel – van Installatiebedrijf Aalbers installatietechniek uit Nieuw- Buinen, Koninklijke Damstra uit Driezum, Eekels Technology uit Kolham, Witteveen+Bos uit Deventer, en een docent van het Noorderpoort college in Groningen.
Een actieve groep, elke deelnemer geïnteresseerd in hoe waterstof een onderdeel kan zijn van de energietransitie en in hoe zijn of haar organisatie een bijdrage kan leveren.
We kregen vooraf al een flinke lijst aan vragen toegestuurd, en de chat tijdens de on line  bijeenkomst is ook goed gebruikt.  

Theorie , Cases en Praktijk

Het theorie deel en de cases werden afwisselend gepresenteerd door Ted Wildenberg van de Hanzehogeschool Groningen en Alfons Krom van NV Nederlandse Gasunie. Met vragen als: Waarom waterstof als onderdeel van de energietransitie, waarom nu, en wat is het eigenlijk. Alfons ging (een beetje) de diepte in over de natuurkundige eigenschappen en wisselwerking van waterstof met materialen, zoals in pijpleidingen. Als praktijkvoorbeelden keken we naar de waterstofleiding van Gasunie in Zeeland, de waterstof infrastructuur op EnTranCe en de experimenten met de waterstof-CV ketel (Waterstofwijk Hoogeveen) aan bod.

Tussen de presentaties door

Het laatste half uur liet Rene van Blanken van KIWA een aantal experimenten zien met de waterstoftafel. Op de foto zie je Rene net het waterstofgevulde ballontje aansteken. Vlak daarvoor was een geel ballonetje met aardgas al aangestoken. Welke ballon knalde harder, denk je. De deelnemers aan de training weten het nu.

De waterstofballon-test
Feedback PILOT

Heel interessant, veel informatie, en ook nog veel vragen. Interesse in de praktische aspecten van het daadwerkelijk gaan gebruiken van waterstof. 
Volgende keer: aandacht voor geluid (in demo ruimte met headset?), Ook interesse om de experimenten live te zien, met studenten. 

Van ONTwikkeling Tot pilot 

Vanuit het project de Groene Waterstof Booster heb we begin dit jaar de 1-daagse cursus Waterstof en Veiligheid ontwikkeld. Gepland voor begin april, en helaas toen niet door gegaan. Na de zomer konden we voorzichtig aan -rekening houdend met de geldende corona afspraken- in kleine groepen weer aan de slag. Met trainingen gepland in oktober en in november, op EnTranCe. Inschrijven via de website van de Groene Waterstof Booster.

Door verdere aanscherping van regels en dringende adviezen hebben we besloten om last minute toch de training naar een on line versie om te zetten. Dat vereist weer het nodige testen van de digitale platformen van te voren en is altijd weer spannend op de dag zelf. Als ontwikkelaar, coordinator, en moderator kijk ik terug op een prima eerste pilot. 

Testsessie vanuit Apeldoorn dag van te voren 

Tussen-in-tijd Jan Rotmans Webinar 9 oktober 2020

We leven niet in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk

Jan Rotmans – 9 oktober 2020 – presentatie voor studenten (en on line stream) in Centrum Duurzaam, ROC Friese Poort 

Ik probeer zo duurzaam mogelijk te leven, maar ik wil niet saai leven.

Crises zijn een zegen

Mensen zijn hardleers, we leren vooral van crises. Crises helpen ons om wezenlijk te veranderen  (5-10% veranderd, aantal crises nodig, bij 25% van mensen een omslag; wereld gaat niet veranderen na corona. Transitie is een fundamentele omslag in denken, handelen en organiseren. Het gaat om impact. 

Impact: in tijden van chaos kunnen kleine groepjes mensen het verschil maken met slimme interventies. Impact leidt tot betere bedrijfsresultaten.  Op 8 oktober werd bekend dan de ‘Jonge klimaatbeweging’ 1e is geworden in de  duurzame jonge top 100. Greta Thunberg is op 9 oktober genomineerd voor Nobelprijs voor de vrede.

MBO Cruciaal

De nieuwe maakindustrie moet weer weer dichterbij komen: groene installateurs, laadpaalplaatsers, windmoleninstallateurs, dakvergroeners, sensorplaatsers, zonnepanelen monteurs. Volgens Rotmans zijn 250.000 extra MBO banen in de nieuwe economie nodig. 10 x zo veel MBO studenten nodig. Dat levert goede perspectieven voor MBO’ers.  Een beginnend installateur verdiend  dan een beginnend accountant. 
MBO scholen moeten wel mee bewegen, waarschuwt Rotmans. Er moet een MBO 3.0 komen, ander curriculum, vakken in context maatschappelijke thema’s en een nieuwe generatie docenten die komt vanuit nieuwe economie met vaardigheden 3.0 : leren-werken-ondernemen –> samen

Wat kunnen jullie doen?, vraagt Rotmans aan de studenten in de zaal.
Denk constructief mee over jullie onderwijs en de rol van duurzaamheid. Verander je levensstijl, eet minder vlees, koop minder spullen, neem in Europa de trein ipv het vliegtuig, isoleer je huis (via  je ouders).

Als je over 15 jaar nog aan aardgas zit ben je een sukkel
Als je over 10 jaar nog zo’n vieze vette hamburger eet, ben je een sukkel.
Als je nu rookt ben je een sukkel.

Rotmans sluit af met de uitspraak waar hij altijd mee afsluit.

“Iedereen zei dat het onmogelijk was
totdat iemand langskwam die dat niet wist.
(en dat was ik) . “

Waterstofbeurs

Recent zijn drie rapporten over waterstof gepubliceerd, en minister Wiebes van EZK schreef er een kamerbrief over aan de tweede kamer.

Een van de drie is Een waterstofbeurs voor het klimaat (Bert den Ouden, in september gepubliceerd). Het is een verkennend rapport. Dat gaat nu gevolgd worden door een definitiestudie (hoe kan zo’n waterstofbeurs eruit gaan zien), in opdracht van Gasunie en vier havens. Interessant dat in dit geval de vier zeehavens ook expliciet betrokken zijn.

Uit de kamerbrief: 
Een handelsplatform kan bijdragen aan de ontwikkeling van een waterstofmarkt. Daarom heb ik laten onderzoeken wat er nodig is voor het realiseren van een waterstofhandelsplatform in Nederland, mede op basis van eerdere ervaringen met de oprichting van de elektriciteitsbeurs en de gasbeurs. 
Het rapport stelt dat Nederland een goede uitgangspositie heeft voor een dergelijke beurs. Eerste stappen zijn het creëren van lokale handelspunten, starten van een handel in garanties van oorsprong en een waterstofprijsindex. Een waterstofbeurs kan functioneren als katalysator in de opbouwfase van de markt, en als faciliteit voor een betere economische optimalisatie als de waterstofmarkt volgroeid is. 
Een consortium van Nederlandse partijen wil verder gaan onderzoeken en uitwerken wat er nodig is voor een waterstofbeurs. 

R

Eind 2002 werd bij Gasunie de Title transfer facility (TTF) in gebruik genomen, een virtuele marktplaats waar aardgas tussen partijen kon worden uitgewisseld. Een paar jaar later was ik zelf betrokken bij een project met APX, de amsterdam power exchange, om een verbinding te maken tussen het TTF en de energiebeurs APX, waar anoniem in energie, en toen ook aardgas-link TTF, gehandeld kon worden. Reuze interessant project. kK kan me voorstellen dat het ontwerp  van een waterstof beurs daar veel overeenkomsten mee heeft.

Waterstof Infrastructuur – Gasunie – Webinar

Op 1 oktober keek ik met bijna 400 andere geinteresseerden naar het Webinar dat Gasunie  organiseerde over waterstof infrastuctuur, en specifiek de toelichting bij de vragenlijst die Gasunie lanceerde om informatie van (markt) partijen te krijgen over wat er nodig is.

Zie ook Link.

Altijd interessant om te zien waar mijn vroegere collega’s nu mee bezig zijn, en een goede manier om een paar highlights van de toekomstige infrastructuurprojecten mee te krijgen. En ook weer een paar nieuwtjes meegepikt. 

Eerste blok over het Waterstof leidingen systeem, druk en kwaliteit.

  • De beoogde eerste fase van de backbone heeft drukken tussen 10 en 30 bar. Daarna zou de druk naar 30-50 bar kunnen gaan. 
  • Discussie over welke van drie van waterstofspecificaties: hoe zuiver moet/kan de waterstof in de infrastructuur zijn: 98% of 99 % of 99,5 %. Uiteindelijk zal Gasunie van 1 van de drie uitgaan als de ‘gekozen ‘pipe line grade’ waterstof. 
  • PSA betekent pressure swing adsorption: een methode om waterstof (verder) te zuiveren, door ongewenste gassen te verwijderen. 

In het tweede deel drie verhalen over waterstof opslag.

De komende weken  – in verschillende fasen- gaat Gasunie de marktinformatie ophalen  en analyseren, en daarna uiteraard weer delen.

In de live chat verschillende vragen:
– welke partijen gaan de ‘ancilleray services’ (aanpalende diensten) leveren. Zoals levering van de PSA (de zuiveringsinstallatie bij invoeden van H2 in gasnet of lokaal bij het onttrekken van H2 aan het net).
– hoe kunnen kleinere partijen betrokken worden en aansluiten, was de vraag. Antwoord: via Hyway 27 overheidsproject, uitgevoerd door oa Gasunie en Tennet. 
– wat worden de kosten voor H2 transport. Gareth Noble, verantwoordelijk voor de commerciele kant van het project bij Gasunie liet dat als cliff hanger in de lucht hangen:  Gasunie heeft al wel berekeningen gemaakt, maar die houdt Gasunie nog even voor zich. Over 6 weken , na de marktinformatie geanalyseerd te hebben komt Gasunie er mee naar buiten.
Mijn oproep  aan Gareth: vertel er dan bij hoe dicht de huidige (1 oktober) interne getallen van Gasunie zitten  bij de getallen Gasunie publiceert half nov. En als ze significant afwijken, welke marktinformatie heeft tot de wijziging geleid? 

Project Uithoorn – Stedin – Webinar

Kort geleden, op 17 september, een interessant webinar gezien van Stedin. Over een project dat ze dit najaar gaan doen in Uithoorn.
Wat me erg aansprak was de instelling van ‘leren door doen’, en niet uitgebreid en langdurig studeren. Projectleider is Frank van Alphen. 

Doel van het project is ervaring op doen met het ombouwen van huizen die nu op basis van aardgas verwarmd worden naar huizen die op waterstof verwarmd kunnen worden. Met als stip op de horizon (onder voorwaarden) de ombouw van Stad aan ’t Haringvliet in 2025.

Netbeheerder Stedin gaat samen met o.a. installateur Feenstra een 14 tal huizen ‘ombouwen’. Om uit te vinden ‘hoe lang een huis afgeschakeld is van gas bij de ombouw’: kan dat in 1 ochtend of duurt het langer? Dat willen de projectpartners uitproberen.

Hoe doe je dat dan? De 14 huizen in Uithoorn zijn nu nog aangesloten op het aardgasnet , maar worden binnenkort gesloopt. In de periode nadat de laatste bewoner het huis verlaten heeft en voor de sloop gaat Stedin 9 weken lang experimenteren. Huis voor huis, of per groepje huizen, omzetten , ‘als een treintje’. Gecontroleerd, overdag en op werkdagen. In samenwerking met experts van de veiligheidsregio. 

Nieuw voor mij was  dat voor dit project -om praktische redenen- eerst een nieuwe waterstofleiding wordt gelegd. Daar worden de huizen achtereenvolgens aan vast gekoppeld (en losgekoppeld van de bestaande aardgasleiding); als het hele blok van 14 huizen op de nieuwe waterstofleiding zit, wordt het geheel weer op de oude aardgasleiding, die nu met waterstof gevuld is, gezet. De tijdelijke waterstofleiding kan dan weer opgepakt worden en voor een volgend blok gebruikt worden. In eerste instantie was ik verrast omdat ik dacht dat de truck van het hergebruik van aardgasleidingen was, dat je GEEN nieuwe leiding hoeft te leggen voor waterstof, omdat je de bestaande leiding gebruikt.  Ok, dit is een tijdelijke leiding, die steeds hergebruikt kan worden.

Op de website van Stedin is dit uitgelegd met een leuk filmpje.

Voor dit experiment wordt de benodigde waterstof aangevoerd met flessen. Voor deze proef wordt waterstof niet geodoriseerd (odoriseren = van geurstof voorzien), hoewel dat in een demonstratieproject met bewoonde huizen, zoals in waterstofwijk Hoogeveen wel de bedoeling is.  Voordeel om nu niet te odoriseren is dat het uitdamp-effect gemeten kan worden: hoe lang duurt het om de zwavelhoudende geurstof die aan aardgas wordt toegevoegd, en die jaren lang door de aardgasleidingen heeft gestroomd, niet meer meetbaar is als er waterstof door de leidingen stroomt.

Citaat Albert van der Noort – Stedin
Stedin  als netbeheerder heeft niets aan tijdelijke taken van 5 of 10 jaar. 

De resultaten van de experimenten, kort maar krachtig, met ongetwijfeld veel meetdata, wordt gedeeld via de website van Netbeheer Nederland, dossier waterstof.

Hydrogreenn 10 september 2020 – vanuit de studio

Zoals zoveel activiteiten was ook de Hydrogreenn netwerk bijeenkomst van september 2020 in een digitale vorm. Als 1 van de sprekers bij die bijeenkomst was ik al ’s morgens vroeg in de studio in Groningen.
We kregen instructies waar te zitten, waar de camera’s waren, en in welke volgorde we aan tafel konden plaatsnemen of juist weer vertrekken. WE hadden wel schermen om ons heen, waar we de sheets van een eventuele presentatie konden zien, maar hadden geen zicht op wat de ‘kijkers thuis’ op dat moment zagen. 

Het programma is opgenomen, en via deze LINK kan iedereen het terugzien (en ik het voor de eerste keer zien).

De bijeenkomst werd mede georganiseerd door Engie, en hoewel we niet fysiek aanwezig konden zijn voor een bezoekje aan de Eemscentrale, voelden we ons wel een beetje te gast bij Engie, door de enorme foto’s van de centrale die om ons heen op grote doeken waren geprojecteerd. En door het filmpje vanaf de centrale opgenomen. 

Willem Hazenberg, Stork, in de regiekamer
MIjlpalen van de Groene WaterstofBooster in 2020

Mijn bijdrage – als ambassadeur-  ging over het project de Groene Waterstof Booster. Gast aan dezelfde tafel was net afgestudeerd masterstudent Joep van der Weijden, die een enthousiast verhaal vertelde over wat hij tijdens zijn afstuderen had gedaan in Oudeschip: windmolens en burgerinitiatieven gecombineerd. Meteen van de mini-netwerkgelegenheid gebruik gemaakt door Joep te vragen om zijn verhaal ook nog een keer te doen bij een van de college’s die ik binnenkort geef in de minor Energy Markets aan de Hanzehogeschool.
Joep is op zoek naar een baan in de nieuwe energie wereld, dus als je wat weet….

TEO, TEA en TED

Drie namen, niet van personen, maar van warmtebronnen. In het zoeken naar duurzame alternatieven voor het verwarmen van huizen met aardgas, is ook het gebruik van thermische energie uit water een mogelijkheid.

De thermische energie uit het water kan gebruikt worden als warmtebron voor een warmtenet waarmee warm water voor verwarming aan huizen wordt geleverd. Oppervlaktewater wordt in de zomer opgewarmd door de zon en kan worden gebruikt voor het verwarmen van huizen. Het is daardoor een oneindige warmtebron.

Mogelijke warmtebronnen  

• Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO,) 
• Thermische energie uit afvalwater (TEA)
• Thermische energie uit drinkwaterleidingen (TED)
• Overige bronnen zoals restwarmte uit datacenters, condens warmte en industriële restwarmte.

Bij TEA wordt ook warmte van gemalen en rioolwatertzuiveringen meegerekend. TEO en TEO worden ook samen lage temperatuur aquathermie genoemd. 

In welke delen van het land TEO, TEA of TED bruikbaar is, wordt bepaald door de verhouding warmteaanbod en warmtevraag. En ook in hoeverre er op elke moment in de tijd een balans is tussen die twee. In waterrijke provincies als Noord-Holland is het een interessant alternatief.
 
In een recent rapport van Syntraal, gemaakt in opdracht van de provincie Noord-Holland is het warmtebronnenregister geactualiseerd en uitgebreid. Hiermee is zicht op  het aanbod van warmtebronnen. Er zijn al bestaande warmtenetten in Purmerend, Amsterdam, Almere en Lelystad.
 
Voor maar 6 van de bijna 450 wijken in Noord-Holland liggen de waterwarmtebronnen te ver van de wijk af om effectief in te kunnen zetten. Hier zou verder gekeken kunnen worden naar andere warmtebronnen, bijvoorbeeld restwarmte afkomstig van de industrie en datacenters, of geothermie; warmte uit de diepe ondergrond. Figuur uit rapport Syntraal, ‘Inventarisatie en analyse data warmtetransitie – Provincie  Noord -Holland’, maart 2020
Analyse en conclusie
In Noord-Holland is het  overgrote deel van de bestaande woningen gebouwd vóór 2000, en daarmee niet direct geschikt voor lage temperatuur verwarming (40-50 ºC). In het rapport is daarom gekozen  voor een midden-temperatuur warmtenet waarbij warmte uit de lage (15-25 graden) of midden temperatuur (30-40 graden) warmtebron wordt opgewarmd tot 70 graden, voordat het naar de woningen gaat. Voor het opwarmen wordt gebruikt gemaakt van warmtepompen, die weer stroom nog hebben.  Voor een duurzame optie moet dit dan wel groene stroom zijn. 
 

De conclusie van de analyse was dat bijna alle 1,5 miljoen gebouwen in de provincie Noord-Holland aangesloten kunnen worden op duurzame warmte uit oppervlaktewater (96%).

INPUT RES

Dit rapport wordt gebruikt in de lopende  gesprekken over de Regionale Energie Strategieen, waar voor alle wijken in Nederland een warmtevisie moet worden vastgelegd. 

Webinars Galore – waterstof en meer

Webinar in plaats van bijeenkomst
Sinds half maart leven we in het corona tijdperk, met grote gevolgen voor de woon-werk verplaatsingen. Dit zijn tot een minimum beperkt voor heel veel mensen. Ook ik heb de afgelopen drie maanden vanuit huis gewerkt.
Digitaal vergaderen is heel gewoon geworden. Digitaal lessen volgen, tentamens maken en zelfs digitaal afstuderen (al dan niet vanuit het buitenland) en promoveren.
 
Steeds meer organisaties organiseren webinars, on line talk shows,  podcasts of live stream bijeenkomsten op you tube.
Sommige organisaties zoals New Energy Coalition, waren er snel  bij en hadden al in april virtuele bijeenkomsten. In juni kwam er een hele hausse van webinars op gang:  al die bedrijven en organisaties die al een tijd ‘iets digitaal’  wilden doen. Vaak blijkt het toch wat meer voeten in de aarde te hebben om van idee naar realisatie te komen en dan wil je het nog wel voor de zomer doen. “We prikken een datum eind juni”.
30 juni Barntalk online
 
En zo kan het gebeuren dat ik zomaar drie uitnodigingen voor (overigens interessante) webinars krijg voor 1 en dezelfde dag. Kort na de zomer, begin september verwacht ik weer een nieuwe stroom webinars. 
 
Gezien
De afgelopen periode heb ik een heel aantal webinars live gevolgd. Leuke is dat – waar je pre corana soms moest betalen voor een symposium- de webinars meestal gratis zijn. Achteraf krijg je ook meestal de link om de webinar nog eens terug te kijken. je kunt dan alleen niet meer mee doen met de live chat. Goede service, dus als je in de zomervakantie een uurtje over hebt…
 
 

Tekeningen vertellen het verhaal

Met mijn allereerste inkomsten als zelfstandige in september 2018 kocht ik een mooie nieuwe iPad met tekenpen. Die gebruik ik onder andere om tekeningen te maken van mijn opdrachten, zie link.

Meer en meer gebruik ik visuele weergaven nu ook als samenvatting van een idee of verslag van een bijeenkomst.  Niet alleen erg leuk om te doen, maar inmiddels beginnen mensen om me heen de plaatjes te herkennen, en ook te gebruiken.

Hoe tof is dat!

Hieronder een paar voorbeelden. 


Uit een presentatie over de samenhang van verschillende onderwijsactiviteiten over kennis en competenties rond waterstof. 


Schetsje voor figuur in eindrapport Waterstofwijk Hoogeveen

Praatplaatje bij nadenken over een waterstof -loket bij project de Groene Waterstof Booster

Plaatje opgenomen in de flyer met uitleg van de voucherregeling voor innovatief MKB, onderdeel van project Groene Waterstof Booster

Plaatje uit presentatie van serie college’s ” Introductie in energietransitie” , onderdeel van minor Energy Markets aan de Hanzehogeschool