Barntalk 8: Bernice Noteboom

Vanmiddag in de EnergyBarn, EnTranCe, Groningen, de 8e Barntalk alweer. Met Bernice Notenboom als spreker.  Heb haar verhaal  al eerder gehoord, tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst van de Energy Academy Europe/EnergyValley in januari 2017. 

Besloten toch naar de lezing te gaan.
Omdat ik tot nu toe bij alle Barntalks geweest ben (ik verzamel BarnTalks!). Omdat het een vrouw is.
Omdat het onderwerp relevant is.

Bernice Notenboom

Bernice, poolreiziger, klimaatjournalist, avonturier. In 2013 maakte ze de serie klimaatjagers.  Bernice is al 15 jaar bezig aandacht te vragen voor het klimaat, door te laten zien wat de effecten zijn in afgelegen, kwetsbare gebieden op aarde.

Bar weer in het arctisch gebied
Zij hebben het (ook) niet gered. Op Paaseiland kapten ze de laatste palmbomen, belangrijke bron van voedsel en materialen.

Heel veel plaatjes , visueel, paar filmpjes.
Een voorbeeld.
North carolina, foto van golven die over de kade slaan.
Geen dijk gebouwd.
Uitzicht vervuiling, vond het stadsbestuur.
Slecht voor vastgoed.
Maar in 2017 overstroomde het stadje.
Enorme schade aan datzelfde vastgoed.

Once its gone, its gone….

Bernice voelt zich ‘ambassadeur van de noordpool’. Minder mensen op noordpool geweest dan in de ruimte. Sinds 1970 : oppervlak noordpoolijs met 45 % gedaald De ijslaag is veel dunner. De zon schijnt er door heen, slecht voor krill, versterkt opwarming.
Grote expedities worden te gevaarlijk, verzucht Bernice. Het ijs is te dun, het sneeuwt veel meer. Bernice laat een foto zien uit 2014, waar op een nacht het het  ijs brak, midden onder de tent door. In 5 minuten tijd dreven de delen ijs al 50 meter uit elkaar.
Duidelijk dat er nu veel meer ‘energie’ in de atmosfeer zit door de opwarming. Bernice constateert een totale verandering van windrichtingen rond de noordpool, veel meer neerslag, sneeuw, soms regen, veel slecht weer. Op 7 aug 2012 was er zelfs een  orkaan op de noordpool, waardoor veel drijfijs naar het warmere zuiden werd getrokken.
Wanneer is de Noordpool  ijsvrij? Weddenschappen onder wetenschappers: haalt het noordpoolijs het jaar2030?

Bernice legt uit dat de poolgebieden de airconditioning van onze aarde zijn. Niet meer kanarie in kolenmijn maar driver van klimaatverandering.

Een foto waar ik van schrok was die van het zomerijs op Groenland: zwarte sneeuw, zwart ijs. Door de vele roetdeeltjes van de enorme branden die nu vrijwel elke zomer in Canada woeden en als een zwarte roetwolk over het noordpoolgebied drijven. Beangstigend indrukwekkend.

Bernice heeft zich de afgelopen jaren verdiept in sociaal culturele aspecten. Hoe kan het dat wij -met zijn allen zien aankomen- dat het niet goed kan blijven gaan, met de effecten van onze menselijke invloed op het klimaat. Hoe kan het dat we niets of in ieder geval niet voldoende doen. Ze is niet optimistisch.

Zelf denk ik hierbij aan de kikker in het pannetje water op het vuur. …

Na de presentatie als altijd- tijd voor vragen en discussie.
Niet overhaast domme dingen doen, zegt iemand. Niet voldoende signalen dat er echt wat aan de hand is, vindt hij, al kan hij niet echt aangeven welk soort signalen dan voldoende zouden zijn of welke domme dingen het betreft.  Fake news, roept een ander. Een wetenschapper roept op om naar de feiten te kijken en tegengas te geven aan ‘klimaatverandering ontkenners’. Wat helpen reizen met bestuurders naar Spitsbergen?, vraagt iemand zich af, als Bernice vertelt over haar reizen met topbestuurders naar het arctische gebied.
Dat vind ik zelf ook wat ongemakkelijk. Gaan de bestuurders na de reis ook echt wat doen? En als ze dat doen, was de reis daarvoor nodig,

Dan vertrek ik om bus te halen…
Hoe de discussie verder gaat krijg ik niet mee. Wel blijft bij mij het beeld hangen dat rond dit onderwerp mensen heel makkelijk langs elkaar heen praten. Iedereen overtuigd van eigen mening, en weinig echt oor voor elkaar.
’s Avonds aan de eettafel praten we er uitgebreid over door.

Klimaatmonitor

Op zoek naar wat gegevens over duurzame energie en Nederland, stuitte ik op de website van de Klimaatmonitor. Met een schat aan informatie over hernieuwbare energie.
Heel makkelijk om via een overzichtelijk dashboard detailinformatie te voorschijn te toveren over je eigen dorp of stad. Of om vergelijkingen te maken tussen dorp en gemiddelde van provincie. Veel grafiekjes, gegevens van een heleboel jaar achter elkaar, zodat je mooi trends kunt zien.

In de vergelijking van Haren met Groningen, loopt Haren – dat zichzelf de Groene Parel van het Noorden noemt- helaas nog wat achter met het percentage hernieuwbare energie. Het zijn getallen van 2016, dus er kan afgelopen twee jaar wat bij gekomen zijn…. Of nog niet alle informatie is opgestuurd.

In ieder geval een website met veel informatie en een bron van kennis. Om ook eens met eigen gemeentebestuur over in gesprek te gaan.

Energiecentrale op zee

Tijdens het Wind Meets Gas Symposium sprak ik met Arnold Groot, general manager bij Circular Energy. Het idee van Circular Energy is simpel: neem een gasveld in de buurt van een grootschalig windpark op zee. Zet op het productieplatform van het gasveld een installatie neer waar electriciteit uit aardgas produceert, als het niet waait. Dit kan heel snel, in een kwartier is de gasproductie op en af te regelen. Het is schone stroom, in die zin dat de CO2 niet vrij komt in de atmosfeer. Naar analogie met waterstof: blauwe stroom.

Wat is dan het verschil met gewoon een centrale op land op en af te regelen? Daar komt het circulaire deel van Circular Energy naar voren. Tijdens de productie van de electriciteit komt CO2 vrij, en deze CO2 wordt per omgaande weer in hetzelfde gasveld geinjecteerd. Een kwestie van twee putten slaan: 1 om aardgas naar boven te krijgen, 1 om CO2 naar beneden te pompen. Door goed naar de geologie van het gasveld te kijken, weet Circular Energy hoe en waar ze de twee putten moeten slaan. Uiteindelijk is het aardgas van het veld geproduceerd en is er -precies hetzelfde volume- aan CO2 ingestopt.
Dan is het een kwestie van de put na gebruik goed afsluiten.

Het platform met de elektriciteitscentrale kan vervolgens naar een volgend gasveld gesleept worden.

Team Circular Energy

Nog een vraag: hoe komt de elektriciteit aan land? Daar komt de keuze vandaag om een gasveld te ontwikkelen dat vlak bij een groot windpark op zee ligt. Die heeft al een kabel (of leiding) naar het vaste land lopen, die tijdens windstille periodes nauwelijks gebruikt wordt, een beetje de daluren van het energietransport. En in die periodes gaat de drijvende energiecentrale van Circular Energy juist produceren.

Ik vind het een mooi plan. Een ketenbenadering. En een manier om zeker voor enkele decennia, de variable productie van hernieuwbare energie te helpen balanceren. Circular Energy is nu op zoek naar investeerders. Gaat om een fors bedrag van 300 miljoen. Circular Energy is in september dit jaar gestart met een eerste aandelenuitgifte van 5 miljoen om het gasveld te kopen en het ontwerp af te maken. De rest (295 miljoen) is nodig om de installatie te bouwen, de putten te boren en de kabel te leggen.

Arnold noemde zijn startup bedrijf een ‘grijze start-up’, als geuzennaam. Grijs in de zin van experts met veel ervaring in de energie energie. Het bedrijf bestaat momenteel uit 8 medewerkers, veelal met veel ervaring bij Shell.

Wind meets Gas

Twee dagen, 3 kerken , 70 sprekers en 300 energiemensen. Donderdag 18 en vrijdag 19 oktober werd in de Martinikerk in Groningen het Wind meets gas symposium gehouden. Met als speciaal thema: waterstof in de Benelux.Een flink aanlal mensen van het Beneluxparlement (Ja, dat bestaat!), sprekers uit de wetenschappelijke hoek, bedrijfsleven en overheden. Veel over wind, en dan voornamelijk grootschalige wind op zee. Veel over het al dan niet omzetten van de groene stroom uit wind in groen waterstof. En een serie imposante aankondigingen van nieuwe projecten en initiatieven op het gebied van energietransitie.

Alle aanwezigen waren het er over eens dat snel actie vereist is, en ook dat de transitie naar een koolstofneutraal energiesysteem heel veel geld gaat kosten.    Wie wat gaat betalen, wat de wetgeving gaat worden, of blauwe waterstof een goede tussenweg is op weg naar groene waterstof. Daar waren de meningen over verdeeld.

Veelvuldig werd een beroep gedaan op de overheid om vooral snel duidelijkheid te geven en keuzes te maken op het gebied van de toekomst van het energiesysteem.

Zo’n symposium is altijd een prima gelegenheid om te netwerken en  om ‘announcements’ te doen. De meest spectaculaire was de gezamenlijke afspraak van Engie en NV Nederlandse Gasunie om een hele ‘utility-scale’ waterstofketen op te bouwen in Noord Nederland. Stap voor stap, tot 100 MW.

Martinikerk, visueel prachtige lokatie, akoestiek matig.
Links Ulco Vermeilen, Gasunie; rechts Caroline Hillegeer, Engie.

Toelichting 3 kerken: symposium in Martinikerk, een van de parallel sessie in de Lutherse kerk, en diner in de der AA kerk.

TaskForce Waterstof Noord

Het was 12 september 2017.
Kickoff Taskforce Waterstof Noord was de werktitel.
Georganiseerd door Stork en Entrance.
De eerste bijeenkomst van een 15 tal bedrijven en organisaties.
Lokatie, al varend op een loodskotter.
Doel: met concrete projecten invulling geven aan de brede waterstofvisie in ‘De Groene Waterstofvisie’ van de Noordelijke Innovation Board . Dat is een breed, hoog over verhaal. Een van de adviezen was: maak een masterplan onder leiding van een sterke groene waterstof ambasssadeur.

Ik was op de juiste tijd op de juiste plaats en voer mee.
Heb daar voor het eerst een pitch gehouden voor EnergyGarden.
Een Manier van samenwerken in tijdelijk projecten.
Met mensen uit verschillende organisaties.
Kortcyclisch, rond innovatieve ideeen.
Gericht op bijdrage aan de energietransitie.
Een idee dat enthousiast werd ontvangen.
Dat is omgezet in mijn eigen bedrijf.

Taskforce waterstof noord is inmiddels Hydrogreenn.nl geworden. BIjna 100 bedrijven en organsiatie. Bijna 300 deelnemers. Aan algemen bijeenkomsten een paar maal per jaar. Deelgroepen Gaan aan de slag met specifieke projecten. Belangrijkste op dit moment: waterstofwijk in Hoogeveen.

Zeeeer knus binnen. Een tikje krap, maar goed om even te schuilen voor de regen.
Uitwaaien aan dek

Dag van de Duurzaamheid 10-10

Voor de tiende keer alweer wordt door Urgenda en  anderen de Dag van de Duurzaamheid georganiseerd. Op de tiende dag van de tiende maand. Mooi om op een speciale dag extra aandacht te geven aan duurzaamhedi en wat prive, als organisatie, als bedrijf, als gemeente, als overheid kunt doen.
Op de website van dag van de duurzaamheid allerlei voorbeelden van activiteiten, groot en klein.

Nog belangrijker is dat het blijvende stappen zijn. Ook op 11 oktober, 12 oktober en …..

IPCC – warme rillingen

The good news is that  actions to limit global warming to 1.5oC are underway around the world.

Dit is een van de uitspraken van een van de opstellers van het nieuwe IPCC rapport SR15 dat op 8 oktober uitkwam. Dat klinkt positief, zou je denken. Maar dit is de uitspraak als je door een roze bril kijkt.
Letterlijk luidt het citaat:

The good news is that some of the kinds of actions that would be needed to limit global warming to 1.5oC are already underway around the world, but they would need to accelerate.

Global Warming of 1,5 C, IPCC

Dat is meteen een stuk minder florissant, met allerlei slagen om de arm. En dat is nu ook net het ingewikkelde. Er moet ontzettend veel gebeuren. Onmenselijk veel, misschien zelf. Technisch kan het, is mijn overtuiging. Maar hoe komen alle overheden, landen, bedrijven, NGO’s er met elkaar uit. Iedereen moet tegelijk beginnen en eigen bijdrage leveren. Praktijk is dat veel partijen wachten op anderen. Met als resultaat dat we met zijn allen achterblijven. Een tragedy of the commons in Optima Forma. Maar nu gaat het niet om de commons (de brink) in een klein dorp maar om een groot deel van de aarde.

Voor het koraal en een aantal laagliggende eilanden is het al te laat. Een beetje als een net omgewaaide boom: de blaadjes zitten er nog aan en zijn nog groen, maar binnenkort vallen ze af. Volgend jaar lopen de knoppen niet meer uit. De stam blijft nog jaren liggen als herinnering aan ooit-de-boom.

En dan kunnen we koralen alleen nog zien in zee-aquaria en in (oude) documentaires.

De koude rillingen lopen me over de rug bij het verder lezen in het rapport.

EnTranCe

De laatste jaren ben ik zeer regelmatig te vinden op EnTranCe, het energie transitie centrum van de Hanzehogeschool in Groningen.
Inspirator en onvermoeibare strijder voor de bouw van EnTrance is Wim van Gemert, leading lector Energietransitie is sinds maart 2018 met pensioen.
Een plek waar nieuwe technologieen worden uitgetest, waar studenten en onderzoekers samenwerken met het bedrijfsleven. Waar de faciliteiten zijn om vanuit je bedrijf een container te huren, en daar voor een paar maanden (of langer) een experiment uit te voeren. Door te werken met losse containers die aangesloten kunnen worden op de ringleiding van EnTrance kunnen makkelijk wijzigingen worden aangebracht, als er een extra bedrijf zich vestigt, of een proef weer afgelopen is.

The Energy Bridge, ringleiding voor warm en koud water gas, stroom, waar containers aan gekoppeld kunenn worden.
In de EnergyBarn kunnen grote groepen ontvangen worden. Vaste stek voor de Barntalks.De energyBarn is opgebouwd uit gerecyclede materialen.

Inmiddels heeft ook TNO met zijn HESI faciliteit zich op het terrein gevestigd;
Bij BuildinG kunnen nieuwe oplossingen in de bouw worden getest en bekeken, van aardbevingsbestendige materialen tot compleet nieuwe materialen of manieren van bouwen.
In oktober 2018 is nieuwe gebouw van ZAP geopend, Zernike Advanced Processing , waar studenten en onderzoekers zich bezig houden met biochemische innovaties.

Excursie Eemshaven

Aansluitend aan het waterstofsymposium dinsdagochtend 2 oktober, was er voor de buitenlandse gasten uit Japan en Duitsland een excursie georganiseerd naar de Magnum Centrale in de Eemshaven en naar de gasopslag en Hystockproject in Zuidwending.

De Magnumcentrale van Nuon – Vattenfall
BIJNA GELUKT om drie centrales op 1 foto te krijgen: het lichtblauwe gebouwtje links is onderdeel van de Magnumcentrale, het grote gebouw met de stoompluim is de kolencentrale van RWE, op de achtergrond- met de vijf torens- staat de Eemscentrale van Engie.
Energietransitie in beeld: vanuit een dieselbus genomen, met zicht op een waterstof bus. Elektriciteit van hernieuwbare bronnen (windmolens) en fossiele bronnen (stukje kolencentrale RWE). Als je het weet ook nog een enorme energieverbruiker in beeld: de lage gebouwen in de verte achter de masten zijn van datacenter van Google.

Er was nog plek in de bus, en ik schoof last minute aan.  Jaren geleden, toen de Magnumcentrale nog in aanbouw was ben ik er eens geweest, interessant om nog eens langs te gaan nu de centrale in bedrijf is (vanaf 2013).
We kregen een toelichting op het H2M project, een groot project waar Nuon-Vattenfall, eigenaar van de centrale, Equinor (voorheen statoil) en Gasunie betrokken zijn. Een project waarbij een deel van de centrale omgebouwd wordt om op blauwe waterstof uit Noorwegen te gaan draaien.
Enige minpuntje : de rondleiding ging vanuit de bus, een rondje over het terrein. Da’s toch een stuk minder indrukwekkend, dan als je tussen de enorme compressoren en gebouwen doorloopt. Vanuit efficiency en veiligheidstechnische redenen kan ik me de keuze wel goed voorstelen overigens.

Is het toeval dat er drie centrales (die samen 25-30% van de stroom voor heel Nederland opwekken) zo vlak bij elkaar staan in het Eemshaven gebied? Nee, tuurlijk niet. Plek aan de kust is handig, vanwege het vele benodigde kkoelwater. En omdat de overheid 10 jaar geleden het Eemshavengebied, naast de Maasvlakte, als vestigingsplaats voor centrales heeft aangewezen.
De Eemscentrale, een gascentrale, uit 1996 is de oudste. De Magnumcentrale, ook op aardgas is van 2013. De Eemshavencentrale van RWE is nog nieuwer, van 2015.

Japanse delegatie op Waterstof Innovatie Missie

Vanuit de Nederlandse ambassade in Japan is een Innovatie Missie georganiseerd rond het thema waterstof. In de week van 1-5 Oktober bezoeken 15 professionals van Japanse overheden, bedrijven, investeerders en kennisinstellingen Nederland.


Dinsdag was een Groningse dag. De ochtend was goed gevuld met een symposium bij EnTrance rond het Thema Waterstof. Ruim 100 aanwezigen, van bedrijven, kennisinstellingen, overheden.

Not grey, not blue, but green.

Een mooie inkijk in waterstofactiviteiten in Noord Nederland en de kansen voor samenwerking, door Patrick Cnubben van New EnergyCoalition; een helder verhaal van Marcel Galjee van Akzo over waterstof in de chemische industrie. Marcel was een van de aanwezigen die het belang van het integreren van ketens benadrukte. En dat betekent soms samenwerken met partijeen die in eerste instantie misschien helemaal niet voor de hand liggen.
‘Sector Coupling’, sector overstijgende samenwerking was ook de rode draad in de boodschap van Oliver Weinman, managing director Innovatie bij Vattenfall. Weinman vertelde over een stevig innovatieprogramma van de Duitse overheid, een nationaal innovatie programma voor waterstof, 10 jaar, 1,4 miljard. Kijk, dat zet (de eerste) zoden aan de dijk.

Patric Cnubben van New Energy Coalition geeft een overzicht van de H2 activiteiten in Noord Nederland
Een serie korte presentaties van Japanse delegatieleden, van rechts naar links, van Stad Yokohama, Van IAE, van MHPS en van Tokyo Gas.

’s Middags excursie naar de Magnum Centrale in de Eemshaven en naar Zuidwending. Donderdag bezoekt de groep nog de jaarlijkse Innovatie Expo in Rotterdam.

In fleurige overalls op Zuidwending, rondleiding door Robbert en Nadia.