Seminar Organisatie van Energie Innovatie 20 mei

Begonnen als het idee voor een Gasunie Research Reunie met als aanleiding dat het gebouw aan de ~Energieweg 17 in Groningen- waar Gasunie Research (en haar opvolgers) vanaf 1968 onderzoek aan aardgas, gastoepassingen, kwaliteit en nog veel meer heeft gedaan. Corona gooide het reunie-idee in de war. Zomer 2021 kwam Wim van Gemert met de suggestie het idee weer nieuw leven in te blazen. We zochten en vonden ‘partners-in crime’ in Johan Knijp, Pierre Bartholomeus, Jan Hendrik Annema en Marcel Koenis. De lokatie voor een reunie werd veranderd : de toekomst, de energietransitie-naar-duurzaam, gerepresenteerd door de EnergyBarn op EnTranCe, in plaats van het verleden, de energietransitie naar aardgas aan de Energieweg.
En nog veel meer mensen hielpen mee het seminar een succes te maken: Teun, Marloes, Joline, Niels, Jens en natuurlijk Margreet. Dank!

Animatie:  rode paprika animatie

En de reunie werd een seminar, op 20 mei, met mensen vanuit veel verschillende organisatie en achtergronden. Rond een thema: we hebben mooie voorbeelden van wat energie innovatie uit de afgelopen 50 jaar bij Gasunie Research ons -als Nederland- heeft gebracht; wat kunnen we leren van toen, en hoe vertalen we dat naar de manier waarom we tegenwoordig energie innovatie organiseren (of zouden kunnen organiseren). En welke rol heeft/wil de generatie van de toekomst daarin. 

Discussie, interactie, sokken. Meer hier.

Grp staat voor Grote Rode Paprika, symbool voor succesvolle aardgastransitie waarbij de ontwikkeling van WKK de tuinbouwsector in Nederland tot grote hoogte opstuwde.

Reunie-idee dan helemaal verlaten? Nee! gewoon een dag later, ook in de EnergyBarn, met bijna 140 oud GU research medewerkers. 

Een niet alledaagse combinatie

vier branches, één bijeenkomst

Op donderdagmiddag 14 april  troffen ruim 20 mensen uit totaal verschillende organisaties elkaar in Groningen. Een workshop vanuit project de Groene Waterstof Booster. 

Deelnemers uit vier heel verschillende branches met als overeenkomst: alle bedrijven gebruiken (veel) aardgas in hun huidige bedrijfsproces om hoge of middelhoge temperaturen te bereiken. Bij verduurzaming van de bedrijfsprocessen kan waterstof wellicht een rol spelen. 

Korte presentaties, rondleiding en open gesprek.
Doel van de bijeenkomst was kennisdelen en van elkaar leren. Tegelijk aandacht voor het project Groene Waterstof Booster en de voucherregeling voor MKBers in dat project. En de mogelijkheid om een aantal experimenten bij DNV te zien. Een aardgasvlam, een mengvlam en een 100% waterstof vlam.
 
  • En zo weet ik nu ook wat een gesmoorde rietvorst is.
  • Dat voor een bakkersoven gestookt op waterstof het H2-verbrandingsproduct (=water) goed is voor de productie van koekjes en zacht brood.
  • Dat koffie branden voor meer dan een paar kilo bonen tegelijk niet elektrisch lukt (niet snel genoeg instelbaar) 
  • En dat in de crematorium branche-breed een actieve belangstelling is naar de waterstofmogelijkheden, naast elektrificatie opties. 

aardgasvlam (filmpje)

waterstofvlam (filmpje)

Met dank aan gastheren Johan Knijp en Berthil Slim van DNV, en toelichting van collega’s Remco en Harry bij de rondleiding.

 
 

Groene Waterstof Booster – Configurator Holthausen opgeleverd

Groene Waterstof Booster Voucher

Vanmorgen (8 maart) met Aldwin Oechies en Geert Jan Hardenberg van Holthausen Clean Technology en GWB- experts Julio Garcia Navarro van New Energy Coalition en Jan Bekkering van Hanzehogeschool Groningen een afrondend gesprek gehad van de waterstof-voucher die in 2021 door Holthausen is aangevraagd.

Een belangrijk onder deel van het project Groene Waterstof Booster (GWB) is het zogenaamde voucher-traject (door de meeste mensen als voutsjer uitgesproken, door sommigen -op zijn chique- als voesjee). Vanuit New Energy Coalition ben ik projectleider voor dit projectonderdeel: het samen brengen van MKB-ondernemers en Experts vanuit het Groene Waterstof Booster consortium.

Aan de gezichten te zien: goede meeting. Van links naar rechts: Julio, Aldwin en Jan.
Configurator

Veel bedrijven komen naar Holthausen toe met een ‘maatwerk’ vraag; wat nodig is om hun specifieke diesel-vrachtwagen of  batterij elektrische heftruck om te bouwen naar waterstof. Elke keer weer is dat flink wat uitzoekwerk.

De vraag van Holthausen was het bouwen van een model, een configurator,  als hulpmiddel bij de eerste klantgesprekken. De input van het model bestaat uit kerngegevens van een bepaald type voertuig (vrachtwagen, vuilniswagen, heftruck, grasmaaier, you name it) dat verduurzaamd gaat worden door ombouw naar een brandstofcel-elektrisch voertuig. De output van de configurator levert in 1oogopslag een indicatie van de grootte van de brandstofcel die nodig is en de hoeveelheid waterstof (formaat tanks) die voor dit specifieke geval nodig is. Julio heeft hiervoor een spreadsheetmodel gebouwd, dat hij vanmorgen aan ons demonstreerde aan de hand van het fictieve voorbeeld dat hij zijn eigen auto om bouwde om 8 uur per dag pizza’s te gaan bezorgen.

En ter plekke konden we het model ook meteen toetsen met een actueel voorbeeld: Aldwin gaf de input parameters van een reeds geëlektrificeerde berggrasmaaier, uit een folder die hij net een paar dagen binnenhad.  De ombouw is in dit geval simpeler, van batterij elektrisch naar brandstofcel elektrisch (waterstof-elektrisch). De hele opbouw van motor en aandrijflijn is dan al ingericht op een elektrisch voertuig; in de praktijk betekent dit dat met een kleinere brandstofcel kan worden volstaan. 

Vervolg configurator

Aldwin en Geert Jan kunnen de opgeleverde configurator inzetten voor hun eigen klanten. Bij de Hanzehogeschool gaat Jan Bekkering, die input leverde en als sparring partner optrad voor Julio, als eerste aanspreekpunt verder met het verder ontwikkelen en veralgemeniseren van de configurator. Met docent/ onderzoekers, met studenten en met bedrijven -als Holthausen- die met concrete cases en vragen komen.

Voor wie is zo’n GWB-voucher en wat kun je ermee?

De doelgroep bestaat uit  innovatieve MKB’s in Noord Nederland -Drenthe, Friesland en Groningen – die iets met waterstof doen of willen doen, en daarbij een zetje in de rug kunnen gebruiken. Met een voucher krijgt de MKB-er toegang tot waterstofkennis  en -ervaring en/ of de mogelijkheid om gebruik de waterstoffaciliteiten op EnTranCe te gebruiken. Met een bescheiden eigen financiele inbreng werkt de voucher als een soort hefboom: 1000 euro investeren om 5000 euro als ‘waarde’ terug te krijgen voor een ‘kleine voucher’;  4500 euro investeren  om 15.000 euro als ‘waarde’ terug te krijgen in geval van een grote voucher. En in veel gevallen is er naast het resultaat van de specifieke ‘voucher-vraag’, ook nog sprake van spin off in de vorm van verdiepte netwerkcontacten en/of nieuwe ideeën en/of uitbreidingen en/of nieuwe afspraken en/of kennisdeling.  Soms is dat met een directe link met het project Groene Waterstof Booster, vaak ook daarbuiten. Allemaal goed.

Waterstofopleiding HanzePro van start

De kop is er af

Vandaag was de eerste dag van de nieuwe vierdaagse opleiding Waterstof- het ontwerpen van veilige en certificeerbare installaties. De training wordt aangeboden door Hanze Pro, de tak van de Hanzehogeschool die  onderwijs ontwikkeld voor werkenden en werkzoekenden, in samenwerking met EnTranCe. Een intensief programma met docenten van binnen de Hanze organisatie (waaronder ik zelf) en van buiten de Hanze: Stork, Tebodin Bilfinger en Lambda Engineering.

Oscar Grooten heet de deelnemers welkom.
Voortraject

Het ontwikkelen van zo’n opleiding heeft nogal wat voeten in de aarde. Ongeveer 1,5 jaar geleden startte hoofddocent Oscar Grooten, samen met productontwikkelaar Marloes Nieuwenhuis. Marktinventarisatie, wensen, doelgroep, scope bepalen; later: inhoud bij elkaar sprokkelen, docenten benaderen, eerste versies van inhoud op elkaar afstemmen. De opzet/ inhoud van de cursus kwam steeds beter in beeld. Spannend werd toen : hoe zetten we de training in de markt, komen de deelnemers wel? Verder schaven aan het op elkaar afstemmen van de deelpresentaties, elke docent maakt zijn/ haar eigen onderdeel, en waar nodig inkorten. En de laatste paar dagen allerlei logistieke zaken zoals regelen lunch, toegang tot sharepoint systeem, huiswerk via mentimeter. En hopen dat Corona geen roet in het eten zou gooien bij docenten of deelnemers.

Antwoorden van deelnemers op vraag wat in ze opkomt als ze het woord waterstof horen; in een woordwolk.
Dag 1, ochtend

Het ochtend programma nam ik voor mijn rekening met onderwerpen als waarom waterstof nu, waterstof keten, wat is waterstof eigenlijk. Een brede introductie. Veel interactie, veel vragen, inhoudelijk, maar ook over de haalbaarheid van de enorme opgave van de verduurzaming van ons energiesysteem. 

 

Volle bak, met maximaal aantal inschrijvingen (15), deelnemers vanuit onderwijs (Hanzehogeschool en Alfacollege), vanuit Eekels (engineering), vanuit NLR (Koninklijk Nederlands Lucht en Ruimtevaartcentrum) en DNV.  

Rond lunchtijd  volgde een demonstratie bij de waterstoftafel door docent – onderzoeker Cor Scholte (waterstofkoffie), even lekker uitwaaien buiten. 

Het middag deel bestond uit een stoomcursus wet- en regelgeving en normering op het gebied van waterstof, verzorgd door kenniskanon waterstof Willem Hazenberg van Stork.

En verder

Dag twee wordt een en al praktijk, begeleid door twee Hanze collega’s. In mijn onderdeel gaf ik een korte introductie op risico analyses, en welke typen er zoal zijn. Op dag twee gaan de cursisten zelf aan de bak met het opstellen van risicoanalyses (HAZID, HAZOP, LOPA voor de kenners) voor een waterstofinstallatie die heel recent bij EnTranCe in gebruik is genomen. Dag drie en vier gaan in op de maatregelen die je kunt treffen om een aantal van de in dag twee geïnventariseerde risico’s te verkleinen. Voor de geïnteresseerde deelnemers is er de mogelijkheid een certificaat te halen, waarvoor dan een opdracht moet worden afgerond. 

Wil je het antwoord op deze vraag weten, schrijf je dan in voor een toekomstige versie van de training.

De tweede ronde van deze training, startend in april, is inmiddels zo goed als vol. Via de website zijn toekomstige data te vinden.

FF serieus – the making of… waterstof

Vanuit Forum Groningen worden  onder de titel FFserieus korte filmpjes gemaakt voor het primaire onderwijs, groep 5 tot 8. Kort geleden mocht ik optreden als de ‘wetenschapper-van-dienst- in een van de filmpjes over wetenschap, in dit geval over waterstof. Op een koude middag in december kwamen we bij elkaar op EnTranCe, de energieproeftuin van de Hanzehogeschool voor de opnamen.

Cast

Allereerst Hanne Staal, die als superenthousiaste, nieuwsgierige presentator rond stapt, en mij allerlei vragen stelt. Dan het productieteam: Hanneke van den Hoogen, Renee van der Sluis, Aafke Wegter en cameraman Akira Le. Hanzecollega Cor Scholte met waterstofbuggy en barbecue en Areke van der Sluis(GasTerra) die in de rol van Waterstofman steeds door het beeld stapt. Theo Jurriens en zijn Duitse college/ chauffeur van de ‘Jouw energie van Morgen’- truck parkeerden hun grote vrachtwagen op de oprit van EnTranCe, Het productieteam had bedacht dat het leuk was dat Hanne en ik, bij de uitleg van het waterstofproefje witte jassen aan hadden . Areke vroeg Theo en Theo bood spontaan aan om niet alleen de witte jassen te lenen, maar ook om met de wetenschapsbus langs te komen om daar een deel van de opnamen te kunnen doen. Konden we meteen de mooie nieuw ingang van de truck zien, nu aan de smalle achterkant van de truck, ipv aan de lange zijkant. Veel handiger en veiliger  als de truck in een smalle straat moet worden geparkeerd. 

Opnamen

Wat ontbrak bij het maken van de opnamen was zo’n zwart-wit klap-blok, waarmee je dan een scene start. Wel was er een script, en werd door Rene precies bijgehouden welk stukje je als gefilmd hadden en wat nog niet.  Later moet dat dan allemaal op de goede volgorde gezet worden.  Eerst deden we de opnamen buiten,  want zo in december wordt het al vroeg donker. Helaas was het helemaal betrokken, en zelfs een beetje miezerig, terwijl het ’s ochtends nog zo mooi blauw was. Nog even een paar shots met Hanne (Heb je rijbewijs? vraagt Cor? Nee, zegt Hanne. Oh, dan leg ik het je even uit.) in de waterstofbuggy, een paar opnamen in de EnergyBarn, en tot slot in een van de college zalen de laatste binnenopnamen. Op 1,5 meter, met mondkapje, behalve voor de thee en pepernoten, en voor Hanne en mij, tijdens de opnamen. We hadden willen afsluiten met nog een paar algemene EnTranCe beelden, maar stelden dat twee weken uit, naar een vroeger moment op de dag. Daar kwam de lockdown tussen, dus nieuwe poging in januari.NB. de laatste drie foto’s zijn  (nog onbewerkte) foto’s van Akira. 

Premiere

Voorjaar 2022. LINK

 

Een middag vol waterstof

Op 26 oktober organiseerde New Energy Coalition een ‘Hydrogen day’. Of eigenlijk een ‘Hydrogen afternoon’.  Het gezelschap bestond uit ruim 50 studenten en andere geinteresseerden, zeer internationaal als je naar de namen kijkt: zoals Hanna, Ydwer, Deepak, Renske, Oscar, Gido, Enrita en Nushrat.

 

De eerste helft van het programma nam Julio Garcia voor zijn rekening. In sneltreinvaart en met humor liep hij verschillende aspecten van waterstof langs. Met aandacht voor logistieke, politieke en economische aspecten en de focus op groene waterstof:  waterstof gemaakt uit water electrolyse met gebruik van duurzame stroom. In de presentatie was die zon voornamelijk afkomstig van zonneparken. Grote zonneparken die staan in …. woestijnen. 

Hoe roder het gebied des te meer potentieel voor opwekking zonnestroom, met als toppers Chili en Australie in het paarsroze.

Julio vroeg zich hardop af waarom er niet al veel meer gebruik wordt gemaakt van zon-in-woestijn, met transport van de energie naar Europa in de vorm van waterstof.

Het tweede deel van de middag was interactief en voor een deel zelfs virtueel. De deelnemers konden met VR- brillen een reis maken door waterstofland. Erg leuk om ze te zien staan en bewegen met de grote brillen op en met armen wijd gespreid bewegingen te zien maken in een voor de toekijker onzichtbare wereld. Zelf verzorgde ik een H2-clinic waarbij de aanwezigen zelf waterstof maakten. Ondersteund door Julio en Talia. Overal om eens heen werd waterstof geproduceerd. En zoals elke keer ook nu weer veel enthousiaste gezichten. 

Thanh Punt-Mai
Marike Hoekstra

Waterstof en Veiligheid – Live op EnTranCe

Met gepaste maatregelen konden we op 29 april de tweede versie van de training Waterstof en Veiligheid live organiseren. Op EnTranCe, de energieproeftuin van de Hanzehogeschool. In maart 2020 heb ik deze training, onder de vlag van project de Groene Waterstof Booster ontwikkeld. De eerste uitvoering was gepland half april 2020. Dat werd oktober 2020- on line. Maar nu, een jaar later en bijna zoals bedoeld, konden we terecht op lokatie op EnTranCe. 

Collage met op bovenste rij van los naar rechts: H2-buggy van Cor Scholte, Alfons Krom, Cees Lock en Ted Wildenberg.

In de EnergyBarn  van EnTrance is het mogelijk om goed op afstand van elkaar te blijven, voor het ‘theorie’ deel van de training. Het praktijkdeel was buiten gepland. Met steeds een blik op de buienradar (wat veel regen die dag!) lukte het ons de rondleiding over de proeftuin zo goed als droog af te ronden.
Met: Ted Wildenberg over het Waarom van Waterstof en de Waterstofinfrastructuur op EnTranCe. En de vele leerpunten uit het project Waterstofwijk Hoogeveen. En Alfons Krom over Wat waterstof is, de overeenkomsten en verschillen met aardgas. Als voorbeeld liet hij de casus van de waterstofleiding in Zeeland zien. 
De demonstratie van de eigenschappen van waterstof aan de hand van de waterstoftafel door Cees Lock van KIWA konden we overdekt doen in ‘de hangar’ bij het hoofdgebouw. Niet warm, wel droog. 

Ketel op de voorgrond op waterstofvlam (niet voorgelegd, vlammen wat compacter. Ketel op de achtergrond op voorgemelde aardgasvlam, vlammen waaieren wat meer naar buiten uit, om de ketel heen.
“Het lijkt wel een examenopstelling”, zei een van de deelnemers
H2 Buggy, geruisloos
Welke ballon knal het hardst

De akoestiek van de EnergyBarn is niet optimaal, zeker niet als het ook nog heel hard gaat regenen op het golfplaten dak. En af en toe werden we even overstemd door de (toren)balkjes die in de nok van de energybarn, achter de 
Tip voor mezelf voor een volgende keer: gewoon meteen de sprekers aan het begin een headset geven 🙂

Interesse in een volgende training?  

Houd de website www.groenewaterstofbooster.nl in de gaten of stuur een mail.

Gastcollege bij Werktuigbouw – waterstof in gebouwde omgeving

Zo’n 40 werktuigbouwstudenten van de Hanzehogeschool volgden afgelopen twee maanden het vak Hydrogen and Fuel cells. Techniek, theorie, formules, achtergronden. Dat werd voor het eerst gegeven en er was flinke belangstelling.

Ik gaf een van de (gast)college’s, online. 
Hydrogen in built environment

Mooi voor de studenten dat er ook praktijkessen waren: een dag op EnTranCe in kleine groepen. In tweetallen werd het practicum gedaan, met een testopstelling met een kleine electrolyser en brandstofcel waaraan gemeten kon worden. Een felle bureaulamp als ‘kunstzon’ om de zonnepanelen te beschijnen om groene stroom te maken. 

Practicum, op de voorgrond Nikki
Practicum : Wibbe Jochum (links) en Niels

En als slotstuk: een demonstratie van waterstof mbv. de Hanze-waterstoftafel: hoe het brandt, hoe het ruikt, hoe snel water kookt. Een vergelijking van de fysische eigenschappen van waterstof met butagas. 

Docent Cor Scholte – Hanzehogeschool – demonstreert de eigenschappen van waterstof aan werktuigbouw-studenten.
In daglicht kun je waterstofvlammen niet zien (bij de rode pijl); op de warmtecamera zie je de vlam wel. Het waait.
Hoe snel detecteer je waterstof: een sensor boven in de twee meter lange pijp. In de ene waterstof (stijgt supersnel), in de andere butagas. Heel langzaam.

VLOG BLOG = BLOG over een VLOG

Onderdeel van project de Groene Waterstof Booster van een consortium van 12 Noordelijke partijen is de H3-demonstrator. Een omgeving waar waterstof toepassing voor het verwarmen van huizen en gebouwen wordt gedemonstreerd en getest. De H3-demonstrator staat op EnTranCe, de energieproeftuin van de Hanzehogeschool op de Campus in Groningen.
Omdat we op dit moment nog nauwelijks -live- bezoekers kunnen ontvangen, kijken we naar andere manieren om contact met geïnteresseerden te krijgen. 

Het Vlog productieteam, op 1,5 meter

Zo hebben Teun en Areke een communicatieplan gemaakt waar ze elke maand een vlogje publiceren. Aan mij de eer om in het eerste vlogje geïnterviewd te worden. De opnamen zijn gemaakt bij ons in de tuin, op 30 maart, een van de twee wonderschone lentedagen met temperaturen van bijna 20 graden.  Het resultaat vind je hier: VLOG en Interview .

Na het werk – communicatieplan bespreken en aanvullen, Vlog opnemen, interview doen – was er ook  nog even tijd om in de tuin rond te kijken. EnergyGarden = Energy + Garden. Da’s geen toeval.

H3- demonstrator: Warmte in Woningen met Waterstof

In de eerste helft van 2021 ga ik me bezighouden met het uitbreiden van de testfaciliteiten voor waterstofketels op EnTranCe. In de zomer van 2020 zijn er al duurproeven gedaan met waterstofketels die door Bekaert zijn ontwikkeld in het kader van het project Waterstofwijk Hoogeveen.
Zie Alles is geregeld, van het aanvoeren en opslaan van waterstof tor aan de veiligheidsmaatregelen en de ervaring van de medewerkers en betrokkenen met het werken met waterstof. Dat smaakt naar meer.

TESTEN

Inmiddels hebben we met vier partijen contact die een toestel willen testen, beschikbaar stellen voor onderzoek door docent/onderzoekers en studenten, of willen demonstreren. Dat kan in dezelfde testcontainers, en binnenkort ook in het HEAT House (rendementsmetingen). 

DEMONSTREREN

De komende maanden gaan we aan de gang om de ‘H3-demonstrator‘ ook open te stellen voor bezoekers en geïnteresseerden.
Welk soort apparaten kunnen een plekje krijgen in de H3-demonstrator? Alle toestellen die warmte produceren, waarbij waterstof gebruikt wordt (100% of bijgemengd met aardgas) en die bedoeld zijn voor woningen.
Warmte voor Woningen met Waterstof. Of in het Engels: Heating of Houses with Hydrogen (vandaar H3)

LEREN 

De derde invalshoek is het leren: werkende opstellingen, waar studenten kennis kunnen maken met toestellen op waterstof. Met Energycollege zijn we in gesprek om te verkennen in hoeverre de testopstellingen gebruikt kunnen worden als invulling voor een praktijkonderdeel van de waterstofopleidingen (Gas 2.0, MBO). 

En bij leren hoort ook kennisdelen voor brede doelgroepen. Het is de bedoeling zoveel mogelijk kennis beschikbaar te stellen aan alle geïnteresseerden. Via de website van het project de Groene Waterstof Booster of via de Kennisbank – EnTranCe of …  (dat gaan we nog bedenken)

Interesse? MEER WETEN?

Gebruik het contactformulier van de Groene Waterstof Booster en neem het woord  H3-demonstrator in het opmerkingen veld op.