In gesprek over waterstof met provincie Friesland

H2-clinic

Op 18 november was EnergyGarden aanwezig bij de provincie Friesland voor een interactieve middag over waterstof. We begonnen met onze H2-clinic voor een geinteresseerde groep medewerkers van de provincie, voornamelijk uit de duurzaamheidshoek, maar ook enkele collega’s van andere afdelingen. Na een korte presentatie van Lucas en mijzelf, volgde ‘the fun part’… het zelf waterstof maken. Onze contacpersoon bij de provincie Jan Jaap Dicke, had geregeld dat we de (reusachtige) commissiezaal in het provinciehuis konden gebruiken. Mooi was dat hier een serie lage tafels klaarstond waarop we de vier experimenteersets neer konden zetten.
Ook nu weer volop enthousiame om zelf iets te doen, te maken. Hands on. Dat werkt prima in zulke kleine groepen, iedereen doet mee. 

Instructie vooraf door Tineke
Hands on: Gerda, Jack en John
Lucas legt uit
Sjef, Gerwin en David op weg naar waterstof maken
Verdiepende sessie

Het tweede deel van de middag hadden we een waardevolle discussie aan de hand van 4 thema’s.

  • Waterstof en industrie
  • Waterstof en gebouwde omgeving
  • Waterstof en mobiliteit 
  • Waterstof en opslag.We verkenden de mogelijkheden en initiatieven die al lopen of gepland zijn buiten de provincie, en ook waar aanknopingspunten zitten voor Fryslan zelf.
    Duidelijk werd dat waterstof geen one size fits all of wondermiddel is. Wel kan het in bepaalde delen van het energiesysteem een bijdrage leveren. 

10-10-19

Dag van de duurzaamheid, 10 oktober. Op uitnodiging van Dorinda Hijszeler, beleidsadviseur duurzaamheid van de gemeente Tynaarlo, was ik aanwezig op het duurzaamheids event dat de gemeente had georganiseerd.
Op het ‘marktplein’ stonden verschillende standjes, van lokale energie en duurzaamheidsinitiatieven  zoals  Operatie steenbreek, energiecooperaties en energieloket. Zelf bemensde ik het standje ‘Waterstof’ .

Wat was dat leuk! Erg veel interesse en aanloop van de bewoners van Tynaarlo. Veel belangstelling voor in waterstof. Zichtbaar maken wat waterstof is, hoe je het maakt, en hoe je het weer kunt gebruiken. Verschillende mensen waren geinteresseerd in de mogelijkheid hun eigen huis energie-autonoom te maken met zonnepanelen en waterstof als opslag.

Technisch kan het, was steevast mijn antwoord. Tenminste voor de dag-nacht opslag. Seizoensopslag is een brug te ver op huishoudschaal. En je hebt ook (nog) een hele dikke portemonnaie nodig.

En ook nog een paar bekenden tegengekomen, waaronder Rolf Akker.

H2 demo op Shell Family Day

Waterstof demonstratie

Op 7 september was ik aanwezig op de Shell Family Day op het Shell Onderzoeks Laboratorium in Amsterdam. Op uitnodiging van ENGIE die daar als vaste contractpartner van het Shell laboratorium een stand bemande.
Met een demonstratiemodel van de waterstofwaardeketen, om uit te leggen wat waterstof is en laten zien hoe het gemaakt kan worden uit stroom.

De in waterstof opgeslagen energie kan dan op een later moment
weer gebruikt worden om weer om te zetten in stroom. De demonstratie was binnen, waardoor het meegebrachte zonnepaneeltje niet genoeg licht kreeg om voldoende stroom te leveren. Als backup had ik een batterijsetje bij me. Als je die met groene stroom oplaadt, vertelde ik, kun je ook over groene waterstof praten.

Shell Technology Center Amsterdam

Ruim 1200 Shell ouders en kinderen bezochten de open dag, en een heel stel daarvan bekeken het waterstofexperiment. Afwisselende in Engels en Nederlands, met af en toe een vertaalpauze : een vader die mijn verhaal in het Italiaans vertaalde voor zijn uiterst geinteresseerde zoontje. Veelgestelde vraag was: kun je nog iets met de zuurstof doen, die bij  de electrolyse van water in waterstof en zuurstof, vrijkomt. Nee, meestal niet.
Op de Engie stand hadden we ook nog een ‘Dr. Bibber’ spiraal staan, die veel hilariteit veroorzaakte bij de omstanders. Tot ze het zelf probeerden, en de bel steeds lieten afgaan. Toch niet zo makkelijk om zelf te doen….

Later op de middag kon ik zelf ook nog mee met een rondleiding door het lab, STCA, een van de drie belangrijkste shelll laboratoria van de wereld.  Dan gaat mijn onderzoekershart weer enthousiast van kloppen. Als natuurkundige heb ik 4 jaar experimenteel onderzoek gedaan tijdens mijn promotie aan de Rijksuniversiteit Utrecht, en de eerste 5,5 jaar bij Gasunie waren ook bij het research lab van Gasunie.

Family Day

Een klein meisje klom op de barkruk om het experiment goed te kunnen zien. Ze hielp bij het aansluiten van de electriciteitskabeltjes. Ik ben nogal van de techniek, zei ze. Vijf jaar oud!
Een moeder met twee jonge kinderen stond de demonstratie te bekijken. Eigenlijk moet Papa er bij zijn, die vind dit ook leuk, zei ze. Even later kwam de betreffende vader er aan. Een leuke verrassing was dat ik hem kende: Marcel Kramer, vroeger CEO bij Gasunie, en toen mijn hoogste baas. Goed om even (kort) bij te praten.
Naderhand kwam ik ook nog familie van mij zelf tegen, Wout (Shell), Nynke en hun drie zonen. Echt een familie-dag.

Energietransitie: kostenpost of kans?

Symposium

Vanmorgen op een symposium geweest met de titel ” Energie transitie: kostenpost of kans? “. Georganiseerd door Hanzehogeschool-studenten ism Innovatiespotter. Begonnen als idee voor een eindpresentatie van studenten aan een innovatiewerkplaats, en uitgegroeid tot een halve dag event, met verschillende sprekers. Last minute werd zelfs uitgeweken naar een grotere zaal, vanwege de vele aanmeldingen.

Studenten en Innovatiespotter

Aftrap door enkele studenten, over het organiseren van dit event, en ook over de resultaten van hun onderzoek. Gea Vellinga, van Innovatiespotter, gaf een simpel overzicht van zo maar 10 regionale MKB’s die bezig zijn met energie innovaties. en die zij ook niet kende, voordat de innovatie-spotter software ze had gevonden. En toen bleek dat niemand in de zaal deze bedrijven kende, noch overheden, noch kennisinstellingen, noch bedrijven. “Zijn de MKB-ers hier dan ook uitgenodigd?”, was een vraag. Ja, deels uitgenodigd, maar niet gekomen.  Er zijn zo veel innovatie-initiatieven (750 in NL, waarvan 50 op energiegebied) en MKBers zijn zo druk met hun boterham verdienen, dat ze zeer selectief (moeten) zijn in waar ze naar toe gaan. En zo komt het dat een groot deel van innovatiesubsidies niet bij MKB terecht komt, maar bij grote bedrijven en veel bij kennisinstellingen.

Nineke is helder: Kans!!!!!
Titel dekt lading niet

Interessant? Zeker. Antwoord op de vraag in de titel van het symposium?
Nee. De titel op de uitnodiging (kostenpost of kans) werd niet waar gemaakt. De genodigden spraken met name over de kansen, terwijl veel mensen-op-straat tegen de kosten aanhikken. Balans in de verhalen is belangrijk.
Over verhalen vertellen kregen we een enthousiaste bijdrage van Pier Baarsma, CEO van NDC media groep.
De titel die boven alle presentaties vandaag stond was : “Verbinden wat er al is”. Ofwel: maak gebruik van bestaande infrastructuur, breng die bij elkaar.

Versnipperd

Mooi gezegd, reuze lastig. Want ook een brede paraplu (zoals Blue Skies platform) over allerlei bestaande initiatieven heen hangen, maakt het niet noodzakelijkerwijs eenvoudiger om te vinden wat je zoekt.

Tja, en in dit vernipperde beeld ben ik een startend adviseur, die met EnergyGarden probeert MKB ers te verbinden aan kennisinstellingen en inzet op delen en vespreiden van energietransitiekennis…
Toch ben ik ervan overtuigd dat dat wel de richting is:
niet ieder voor zich, maar samen.
Wat denk jij?

In de zijlijn van de bijeenkomst weer wat bekenden gezien/ gesproken en een nieuw contact gelegd met Rudolf, van provincie Friesland. In augustus praten we verder. Toch nuttig!

Transfuture festival 2019 – Adapner

Op 12 juni vond vanaf 12 uur het Transfuture festival plaats op EnTrance, Zernike, Groningen. Voor de vijfde keer dit jaar, georganiseerd door de Hanzehogeschool, en zoals altijd was ook gedeputeerde Nienke Homan aanwezig. Ze gaf het startschot voor het festival.

Een tjokvol programma, waar ook meteen allerlei bijeenkomsten gekoppeld waren. De BarnTalk door Manon Jansen,  een Hydrogreen sessie met 5 pitches van actuele projecten, de eindpresentaties van een groot aantal studenten van de innovatiewerkplaats Energietransitie van de Hanzehogeschool, een aantal workshops over het op duurzame manier aanleggen van de N33, de onthulling van een zonneauto gebouwd door studenten, en een informatiemarkt met allerlei stands. Van energiecooperaties, bedrijven met duurzame bouwmaterialen, tot een stand van de WE-energygame, en ook een stand van Adapner. 

De ronde bolletjes op de tweede poster van links zijn de direct betrokkenen bij het project, wetenschappers, promovendi en een hele rits afstudeerderd

Adapner is een project van de Rijksuniversiteit Groningen, waar ik projectmanager van ben. Over de logistiek en milieuaspecten van biogas op boerderijschaal, in een circulaire economie. Naast de wetenschappers die bij het project betrokken zijn, waren ook twee afstudeerstudenten René en Jelle aanwezig bij de stand. Mooie kruisbestuiving van kennis door gesprekken met geïnteresseerden, studenten en ook bedrijven.

Jan Eise, promovendus bij Adapner, legt uit.

En het weer….
Laten we het erop houden dat het typisch ‘festival-weer’ was. Dat betekende droge momenten en ook af en toe flinke buien. De tenten waren gelukkig goed waterdicht.

Proefjes doen: waterstof maken

Binnenkort geef ik een presentatie over waterstof, en dan is het altijd leuk om ook een praktijkproef te kunnen laten zien. Natuurlijk goed om dat vooraf zelf even uit te proberen. Een proef proberen te laten zien die niet werkt is zo onhandig.

Vorige week in de achtertuin heb ik me vermaakt met het maken van waterstof met een kleine electrolyser, en met behulp van zonlicht.
Erg leuk. En daarna met behulp van de in het waterstofgas opgeslagen energie weer elektriciteit maken om een molentje op te laten draaien.

’s Avonds was ik bij Lucas, mijn co-presentator. Ook hij wilde wel even met de opstelling ‘spelen’. Maar omdat de zon bijna onder was , was het lastig om aan zonnestroom te komen…. We hadden wel een setje batterijtjes -als backup- voor de de electrolyse, maar geen houdertje waar de batterijen in konden. Goed om even proef te draaien dus.
Niet voor 1 gat te vangen. Lucas had boven nog wel een paar lampionhoudertjes van de kinderen voor Sint Maarten, desnoods konden we zo’n houdertje opofferen. Bij de overbuurman leenden we als backup ook nog een felle burolamp om desgewenst de zonnecellen mee te beschijnen.

Uiteindelijk hebben we dat niet nodig , want we hebben nu zelfs een complete dubbele experiment set -inclusief batterijhoudertjes- kunnen lenen. Dat gaat goed komen.

Dat heb je als je bij een netbeheerder hebt gewerkt; leveringszekerheid is cruciaal. Een netbeheerder voert het systeem redundant. n+1 heet dat bij Gasunie: als je twee compressoren nodig het voor het gebruik, zet je er een derde extra bij, voor geval 1 van de eerste twee uitvalt.
Grappig weetje: Bij Tennet noemen ze het redundant bouwen juist n-1.
Vertelde de  overbuurman van Lucas waar we de burolamp leenden, hij werkt bij Tennet.

Groene Waterstof Booster kan van start

Het duurt even, maar dan heb je ook wat.
Vanaf juni 2018 was een  consortium van (noordelijke) partijen, onder penvoerderschap van de Hanzehogeschool bezig met een subsidieaanvraag voor de ‘Open Innovatie Call’ van SNN. Een subsidie bedoeld voor het opzetten van innovatie-ecosystemen op allerlei gebied. Het was een nieuwe subsidie en het kader lag niet helemaal vast.
Voor mijn gevoel duurde het erg lang, maar de subsidieadviseur van Hanzehogeschool verzekerde me dat dit soort trajecten veel tijd kosten.  Er zijn partijen bijgekomen, en andere afgevallen. Maar hoe dan ook: eind april is er witte rook gekomen en heeft SNN aangegeven dat de aanvraag gehonoreerd wordt. Een en ander moet nog wel geformaliseerd worden in documenten.

Nu kan het echte werk beginnen. 

Een testfaciliteit, demonstratie faciliteit en leeromgeving op het gebied van de hele waterstofketen en met focus op het bereiken van en samenwerken met MKB in de noordelijke provincies. Om te beginnen op EnTranCe, maar met opschalingsmogelijkheden richting Eemshaven. chemiepark Delfzijl en GZI-Emmen

In de collegebanken

Ik kijk regelmatig op de website van New Energy Coalition om te zien of er nog interessante energy activiteiten zijn. Zo kwam ik een symposium tegen over de groene waterstof economie. Hele dag, vijf sprekers. Het symposium van door een studentendispuut van de Rijksuniversiteit Groningen, samen met de N.E.C. georganiseerd, en daarom was het niet zo vreemd dat er vrijwel alleen studenten waren in de collegezaal. Leuk om daar weer eens tussen te zitten.

Goed gevarieerd programma en vooral eerste verhaal van Mariana ging wat dieper. Electrolyse wordt vaak heel simpel uitgelegd:  men neme water, dope er twee electroden in, spanning erop en water wordt ontleedt in waterstof en zuurstof. Mariana dook dieper in de details van de chemische reacties aan het oppervlak van de electroden en liet zien dat het heel wat ingewikkelder in elkaar zit.  Ze vertelde over corrosie en over de invloed van de precieze stand van de watermoleculen bij het oppervlak.

Een gevoel van herkenning toen het ging over de kristalstructuren van platinaoppervlak. Lang geleden ben ik in Utrecht afgestudeerd op een onderzoek ook deze kristalstructuren, van koperoppervlakken weliswaar en niet van platina. Toch nog een link met mijn eigen collegetijd.

Whitebox – EnergyGarden

Op 25 maart de eerste pilot workshop gehouden op de manier zoals ik het bij de start van mijn  bedrijf EnergyGarden bedoeld had.

Recept:
– iemand met een idee (vraag/innovatief idee), waar veel onzekerheden omheen zijn
–  een divers team van 4-6 personen.
– een facilitator.
– een ruimte met veel ‘muur’ om post its op te hangen.

In de pilot was Wim de idee hebber, met een idee voor een open innovatie omgeving die verder gaat dan EnTranCe, waarvan hij de initiator is.
Deelnemers waren Anja, Jochum, Renske, YangSoo, Britta en Charles van New Energy Coalition, DNVGL, Voys, Composytum, Gasunie en VanSantvoordmarketing.
De facilitering en organisatie nam ik, vanuit EnergyGarden voor mijn rekening.
Lokatie was ter beschikking gesteld door GasTerra.

De werkvorm is gebaseerd op Design Sprints (GV sprints), een werkwijze om in 5 volle dagen, met een divers team van een idee tot gesprekken met beoogde klanten te komen. Op dag 4 van 5 bouw je dan een prototype als dat lukt, of een ‘mock up’-website of zelfs een brochure van wat het moet worden dat je aan de man/vrouw wilt brengen. Op dag 5 leg je dat ‘minimal viable product’ voor aan je doelgroep.

Met dit soort kort cyclische methodieken kun je heel snel toetsen of klanten je uiteindelijke product of dienst interessant vinden.

De pilot duurde drie uur, en omvatte alleen het eerste deel van een 5-daagse sprint: het helder krijgen van het probleem, en het vaststellen van focus thema’s.
Nevendoelen van de pilot waren:
– toetsen of de werkwijze ook toepasbaar is op een breed, nog vaag idee; antwoord was JA!
– feedback krijgen van deelnemers aan de workshop, klanten van energygarden, op het product van EnergyGarden, de WhiteBOx Workshop.

Nuttige feedback om mee te nemen in het vervolg.
Leukste was (van verschillende deelnemers); een diverser team.
Die verraste me een beetje: ik had toch een mooie M/V verdeling, variatie in leeftijd (van 25-68), allemaal verschillende bedrijven van heel klein (1) tot heel groot (10.000 en)?
Inderdaad, maar wel allemaal leuke enthousiaste mensen en allemaal al mensen die positief staan tegenover energietransitie. Volgende keer dus ook in hele andere hoeken kijken, teamlid vanuit de zorg, of een (positief) kritische tegenstem.

Waarom white box?
Het idee is initieel nog vaag, zit in iemands hoofd, kent nog veel onzekerheden en aannames. Alsof het een black box is. En white box klinkt nu eenmaal veel positiever. Laatste vraag die gesteld werd: wat zit er in de White Box (die de hele workshop midden op tafel stond). De deelnemers weten het nu.

Heb je een innovatief idee of probleem op het vlak van energietransitie en interesse in een EnergyGarden workshop? Wil je er achter komen wat in de white box zit? Neem gerust contact op.

 

Duurzaam Valthe

Mooi dat het tegengaan van gevaarlijke klimaatverandering en bijdragen aan de energietransitie landelijk hoog op de agenda staan. Het is wel afwachten wat de politiek gaat doen, zeker na de verkiezingen van vandaag. Het wordt steeds meer helder dat -hoe dan ook- de veranderingen in ons energiesysteem in de toekomst een groter beslag op onze portemonnee gaan leggen. Hoe gaan we daar als maatschappij mee om: praten, klagen of doen.

Ik word enthousiast van de vele lokale -bottom up- initiatieven. Van energiecooperaties, buren die hun energie delen en dorpen of wijken die duurzaam willem worden en zelf actie nemen. Die niet afwachten op wat er in de politiek wel (of niet) beslist wordt.  maar die zelf initiatief tonen. Doen dus.

Gister had ik een interessant gesprek met Jur de Pauw en Oene Zwittink uit Valthe, die aan de slag gaan met een werkgroep om de energie en creativiteit uit het dorp te mobiliseren. Ze hebben een ambitieus doel: alle woonhuizen in Valthe in 2030 energieneutraal. Komende week organiseren Jur en Oene een bewonersavond, aftrap van de weg naar Duurzaam Valthe. Succes!