Waterstofbeurs

Recent zijn drie rapporten over waterstof gepubliceerd, en minister Wiebes van EZK schreef er een kamerbrief over aan de tweede kamer.

Een van de drie is Een waterstofbeurs voor het klimaat (Bert den Ouden, in september gepubliceerd). Het is een verkennend rapport. Dat gaat nu gevolgd worden door een definitiestudie (hoe kan zo’n waterstofbeurs eruit gaan zien), in opdracht van Gasunie en vier havens. Interessant dat in dit geval de vier zeehavens ook expliciet betrokken zijn.

Uit de kamerbrief: 
Een handelsplatform kan bijdragen aan de ontwikkeling van een waterstofmarkt. Daarom heb ik laten onderzoeken wat er nodig is voor het realiseren van een waterstofhandelsplatform in Nederland, mede op basis van eerdere ervaringen met de oprichting van de elektriciteitsbeurs en de gasbeurs. 
Het rapport stelt dat Nederland een goede uitgangspositie heeft voor een dergelijke beurs. Eerste stappen zijn het creëren van lokale handelspunten, starten van een handel in garanties van oorsprong en een waterstofprijsindex. Een waterstofbeurs kan functioneren als katalysator in de opbouwfase van de markt, en als faciliteit voor een betere economische optimalisatie als de waterstofmarkt volgroeid is. 
Een consortium van Nederlandse partijen wil verder gaan onderzoeken en uitwerken wat er nodig is voor een waterstofbeurs. 

R

Eind 2002 werd bij Gasunie de Title transfer facility (TTF) in gebruik genomen, een virtuele marktplaats waar aardgas tussen partijen kon worden uitgewisseld. Een paar jaar later was ik zelf betrokken bij een project met APX, de amsterdam power exchange, om een verbinding te maken tussen het TTF en de energiebeurs APX, waar anoniem in energie, en toen ook aardgas-link TTF, gehandeld kon worden. Reuze interessant project. kK kan me voorstellen dat het ontwerp  van een waterstof beurs daar veel overeenkomsten mee heeft.

Waterstof Infrastructuur – Gasunie – Webinar

Op 1 oktober keek ik met bijna 400 andere geinteresseerden naar het Webinar dat Gasunie  organiseerde over waterstof infrastuctuur, en specifiek de toelichting bij de vragenlijst die Gasunie lanceerde om informatie van (markt) partijen te krijgen over wat er nodig is.

Zie ook Link.

Altijd interessant om te zien waar mijn vroegere collega’s nu mee bezig zijn, en een goede manier om een paar highlights van de toekomstige infrastructuurprojecten mee te krijgen. En ook weer een paar nieuwtjes meegepikt. 

Eerste blok over het Waterstof leidingen systeem, druk en kwaliteit.

  • De beoogde eerste fase van de backbone heeft drukken tussen 10 en 30 bar. Daarna zou de druk naar 30-50 bar kunnen gaan. 
  • Discussie over welke van drie van waterstofspecificaties: hoe zuiver moet/kan de waterstof in de infrastructuur zijn: 98% of 99 % of 99,5 %. Uiteindelijk zal Gasunie van 1 van de drie uitgaan als de ‘gekozen ‘pipe line grade’ waterstof. 
  • PSA betekent pressure swing adsorption: een methode om waterstof (verder) te zuiveren, door ongewenste gassen te verwijderen. 

In het tweede deel drie verhalen over waterstof opslag.

De komende weken  – in verschillende fasen- gaat Gasunie de marktinformatie ophalen  en analyseren, en daarna uiteraard weer delen.

In de live chat verschillende vragen:
– welke partijen gaan de ‘ancilleray services’ (aanpalende diensten) leveren. Zoals levering van de PSA (de zuiveringsinstallatie bij invoeden van H2 in gasnet of lokaal bij het onttrekken van H2 aan het net).
– hoe kunnen kleinere partijen betrokken worden en aansluiten, was de vraag. Antwoord: via Hyway 27 overheidsproject, uitgevoerd door oa Gasunie en Tennet. 
– wat worden de kosten voor H2 transport. Gareth Noble, verantwoordelijk voor de commerciele kant van het project bij Gasunie liet dat als cliff hanger in de lucht hangen:  Gasunie heeft al wel berekeningen gemaakt, maar die houdt Gasunie nog even voor zich. Over 6 weken , na de marktinformatie geanalyseerd te hebben komt Gasunie er mee naar buiten.
Mijn oproep  aan Gareth: vertel er dan bij hoe dicht de huidige (1 oktober) interne getallen van Gasunie zitten  bij de getallen Gasunie publiceert half nov. En als ze significant afwijken, welke marktinformatie heeft tot de wijziging geleid? 

Project Uithoorn – Stedin – Webinar

Kort geleden, op 17 september, een interessant webinar gezien van Stedin. Over een project dat ze dit najaar gaan doen in Uithoorn.
Wat me erg aansprak was de instelling van ‘leren door doen’, en niet uitgebreid en langdurig studeren. Projectleider is Frank van Alphen. 

Doel van het project is ervaring op doen met het ombouwen van huizen die nu op basis van aardgas verwarmd worden naar huizen die op waterstof verwarmd kunnen worden. Met als stip op de horizon (onder voorwaarden) de ombouw van Stad aan ’t Haringvliet in 2025.

Netbeheerder Stedin gaat samen met o.a. installateur Feenstra een 14 tal huizen ‘ombouwen’. Om uit te vinden ‘hoe lang een huis afgeschakeld is van gas bij de ombouw’: kan dat in 1 ochtend of duurt het langer? Dat willen de projectpartners uitproberen.

Hoe doe je dat dan? De 14 huizen in Uithoorn zijn nu nog aangesloten op het aardgasnet , maar worden binnenkort gesloopt. In de periode nadat de laatste bewoner het huis verlaten heeft en voor de sloop gaat Stedin 9 weken lang experimenteren. Huis voor huis, of per groepje huizen, omzetten , ‘als een treintje’. Gecontroleerd, overdag en op werkdagen. In samenwerking met experts van de veiligheidsregio. 

Nieuw voor mij was  dat voor dit project -om praktische redenen- eerst een nieuwe waterstofleiding wordt gelegd. Daar worden de huizen achtereenvolgens aan vast gekoppeld (en losgekoppeld van de bestaande aardgasleiding); als het hele blok van 14 huizen op de nieuwe waterstofleiding zit, wordt het geheel weer op de oude aardgasleiding, die nu met waterstof gevuld is, gezet. De tijdelijke waterstofleiding kan dan weer opgepakt worden en voor een volgend blok gebruikt worden. In eerste instantie was ik verrast omdat ik dacht dat de truck van het hergebruik van aardgasleidingen was, dat je GEEN nieuwe leiding hoeft te leggen voor waterstof, omdat je de bestaande leiding gebruikt.  Ok, dit is een tijdelijke leiding, die steeds hergebruikt kan worden.

Op de website van Stedin is dit uitgelegd met een leuk filmpje.

Voor dit experiment wordt de benodigde waterstof aangevoerd met flessen. Voor deze proef wordt waterstof niet geodoriseerd (odoriseren = van geurstof voorzien), hoewel dat in een demonstratieproject met bewoonde huizen, zoals in waterstofwijk Hoogeveen wel de bedoeling is.  Voordeel om nu niet te odoriseren is dat het uitdamp-effect gemeten kan worden: hoe lang duurt het om de zwavelhoudende geurstof die aan aardgas wordt toegevoegd, en die jaren lang door de aardgasleidingen heeft gestroomd, niet meer meetbaar is als er waterstof door de leidingen stroomt.

Citaat Albert van der Noort – Stedin
Stedin  als netbeheerder heeft niets aan tijdelijke taken van 5 of 10 jaar. 

De resultaten van de experimenten, kort maar krachtig, met ongetwijfeld veel meetdata, wordt gedeeld via de website van Netbeheer Nederland, dossier waterstof.

Hydrogreenn 10 september 2020 – vanuit de studio

Zoals zoveel activiteiten was ook de Hydrogreenn netwerk bijeenkomst van september 2020 in een digitale vorm. Als 1 van de sprekers bij die bijeenkomst was ik al ’s morgens vroeg in de studio in Groningen.
We kregen instructies waar te zitten, waar de camera’s waren, en in welke volgorde we aan tafel konden plaatsnemen of juist weer vertrekken. WE hadden wel schermen om ons heen, waar we de sheets van een eventuele presentatie konden zien, maar hadden geen zicht op wat de ‘kijkers thuis’ op dat moment zagen. 

Het programma is opgenomen, en via deze LINK kan iedereen het terugzien (en ik het voor de eerste keer zien).

De bijeenkomst werd mede georganiseerd door Engie, en hoewel we niet fysiek aanwezig konden zijn voor een bezoekje aan de Eemscentrale, voelden we ons wel een beetje te gast bij Engie, door de enorme foto’s van de centrale die om ons heen op grote doeken waren geprojecteerd. En door het filmpje vanaf de centrale opgenomen. 

Willem Hazenberg, Stork, in de regiekamer
MIjlpalen van de Groene WaterstofBooster in 2020

Mijn bijdrage – als ambassadeur-  ging over het project de Groene Waterstof Booster. Gast aan dezelfde tafel was net afgestudeerd masterstudent Joep van der Weijden, die een enthousiast verhaal vertelde over wat hij tijdens zijn afstuderen had gedaan in Oudeschip: windmolens en burgerinitiatieven gecombineerd. Meteen van de mini-netwerkgelegenheid gebruik gemaakt door Joep te vragen om zijn verhaal ook nog een keer te doen bij een van de college’s die ik binnenkort geef in de minor Energy Markets aan de Hanzehogeschool.
Joep is op zoek naar een baan in de nieuwe energie wereld, dus als je wat weet….

TEO, TEA en TED

Drie namen, niet van personen, maar van warmtebronnen. In het zoeken naar duurzame alternatieven voor het verwarmen van huizen met aardgas, is ook het gebruik van thermische energie uit water een mogelijkheid.

De thermische energie uit het water kan gebruikt worden als warmtebron voor een warmtenet waarmee warm water voor verwarming aan huizen wordt geleverd. Oppervlaktewater wordt in de zomer opgewarmd door de zon en kan worden gebruikt voor het verwarmen van huizen. Het is daardoor een oneindige warmtebron.

Mogelijke warmtebronnen  

• Thermische energie uit oppervlaktewater (TEO,) 
• Thermische energie uit afvalwater (TEA)
• Thermische energie uit drinkwaterleidingen (TED)
• Overige bronnen zoals restwarmte uit datacenters, condens warmte en industriële restwarmte.

Bij TEA wordt ook warmte van gemalen en rioolwatertzuiveringen meegerekend. TEO en TEO worden ook samen lage temperatuur aquathermie genoemd. 

In welke delen van het land TEO, TEA of TED bruikbaar is, wordt bepaald door de verhouding warmteaanbod en warmtevraag. En ook in hoeverre er op elke moment in de tijd een balans is tussen die twee. In waterrijke provincies als Noord-Holland is het een interessant alternatief.
 
In een recent rapport van Syntraal, gemaakt in opdracht van de provincie Noord-Holland is het warmtebronnenregister geactualiseerd en uitgebreid. Hiermee is zicht op  het aanbod van warmtebronnen. Er zijn al bestaande warmtenetten in Purmerend, Amsterdam, Almere en Lelystad.
 
Voor maar 6 van de bijna 450 wijken in Noord-Holland liggen de waterwarmtebronnen te ver van de wijk af om effectief in te kunnen zetten. Hier zou verder gekeken kunnen worden naar andere warmtebronnen, bijvoorbeeld restwarmte afkomstig van de industrie en datacenters, of geothermie; warmte uit de diepe ondergrond. Figuur uit rapport Syntraal, ‘Inventarisatie en analyse data warmtetransitie – Provincie  Noord -Holland’, maart 2020
Analyse en conclusie
In Noord-Holland is het  overgrote deel van de bestaande woningen gebouwd vóór 2000, en daarmee niet direct geschikt voor lage temperatuur verwarming (40-50 ºC). In het rapport is daarom gekozen  voor een midden-temperatuur warmtenet waarbij warmte uit de lage (15-25 graden) of midden temperatuur (30-40 graden) warmtebron wordt opgewarmd tot 70 graden, voordat het naar de woningen gaat. Voor het opwarmen wordt gebruikt gemaakt van warmtepompen, die weer stroom nog hebben.  Voor een duurzame optie moet dit dan wel groene stroom zijn. 
 

De conclusie van de analyse was dat bijna alle 1,5 miljoen gebouwen in de provincie Noord-Holland aangesloten kunnen worden op duurzame warmte uit oppervlaktewater (96%).

INPUT RES

Dit rapport wordt gebruikt in de lopende  gesprekken over de Regionale Energie Strategieen, waar voor alle wijken in Nederland een warmtevisie moet worden vastgelegd. 

Webinars Galore – waterstof en meer

Webinar in plaats van bijeenkomst
Sinds half maart leven we in het corona tijdperk, met grote gevolgen voor de woon-werk verplaatsingen. Dit zijn tot een minimum beperkt voor heel veel mensen. Ook ik heb de afgelopen drie maanden vanuit huis gewerkt.
Digitaal vergaderen is heel gewoon geworden. Digitaal lessen volgen, tentamens maken en zelfs digitaal afstuderen (al dan niet vanuit het buitenland) en promoveren.
 
Steeds meer organisaties organiseren webinars, on line talk shows,  podcasts of live stream bijeenkomsten op you tube.
Sommige organisaties zoals New Energy Coalition, waren er snel  bij en hadden al in april virtuele bijeenkomsten. In juni kwam er een hele hausse van webinars op gang:  al die bedrijven en organisaties die al een tijd ‘iets digitaal’  wilden doen. Vaak blijkt het toch wat meer voeten in de aarde te hebben om van idee naar realisatie te komen en dan wil je het nog wel voor de zomer doen. “We prikken een datum eind juni”.
30 juni Barntalk online
 
En zo kan het gebeuren dat ik zomaar drie uitnodigingen voor (overigens interessante) webinars krijg voor 1 en dezelfde dag. Kort na de zomer, begin september verwacht ik weer een nieuwe stroom webinars. 
 
Gezien
De afgelopen periode heb ik een heel aantal webinars live gevolgd. Leuke is dat – waar je pre corana soms moest betalen voor een symposium- de webinars meestal gratis zijn. Achteraf krijg je ook meestal de link om de webinar nog eens terug te kijken. je kunt dan alleen niet meer mee doen met de live chat. Goede service, dus als je in de zomervakantie een uurtje over hebt…
 
 

Tekeningen vertellen het verhaal

Met mijn allereerste inkomsten als zelfstandige in september 2018 kocht ik een mooie nieuwe iPad met tekenpen. Die gebruik ik onder andere om tekeningen te maken van mijn opdrachten, zie link.

Meer en meer gebruik ik visuele weergaven nu ook als samenvatting van een idee of verslag van een bijeenkomst.  Niet alleen erg leuk om te doen, maar inmiddels beginnen mensen om me heen de plaatjes te herkennen, en ook te gebruiken.

Hoe tof is dat!

Hieronder een paar voorbeelden. 


Uit een presentatie over de samenhang van verschillende onderwijsactiviteiten over kennis en competenties rond waterstof. 


Schetsje voor figuur in eindrapport Waterstofwijk Hoogeveen

Praatplaatje bij nadenken over een waterstof -loket bij project de Groene Waterstof Booster

Plaatje opgenomen in de flyer met uitleg van de voucherregeling voor innovatief MKB, onderdeel van project Groene Waterstof Booster

Plaatje uit presentatie van serie college’s ” Introductie in energietransitie” , onderdeel van minor Energy Markets aan de Hanzehogeschool 

Expert D – 6 afstudeerscripties van HBO recht studenten rond H2

Begin van het jaar zat ik met een groep juridische studenten en hun begeleider Marjolein den Uijl om tafel. D2 studenten zochten een afstudeeronderwerp en ik wist er wel een paar! Gerelateerd aan project de Groene Waterstof Booster en aan project Waterstofwijk Hoogeveen. Waar mogelijk bracht ik de studenten in contact met bedrijven waar ze een interview konden afnemen voor hun onderwerp. En zelf ben ik ook door verschillende studenten bevraagd. Op EnTranCe, de energieproeftuin van de Hanzehogeschool kunnen studenten afstuderen in een zogenaamde Innovatiewerkplaats. 

In juli 2020 rolden de afstudeerscripties binnen. Goede resultaten en mooi om te weten dat ik daar -een klein beetje- aan heb kunnen bijdragen.

Bijvoorbeeld in de afstudeerscriptie van Jeroen. Hier zijn de bedrijven die meededen keurig geanonimiseerd, net als de andere geinterviewden. Ik herken mijzelf  in de antwoorden van “expert D” . En omdat ik zelf de contacten tussen de studenten en de midden- en kleinbedrijven tot stand heb gebracht, weet ik ook wie  ondernemers A, B en C zijn 🙂 .

De studenten hebben hun ervaringen in een blog beschreven, die in een boekje zijn gebundeld. Via de link bereikbaar. Een deel ervan wordt na de zomer gepubliceerd op de website van EnTranCe, eentje is al voor de zomer geplaatst. De blog van Jeroen.

Duidelijk is dat het erg lastig voor de studenten was om af te studeren in Corona tijd. Ze waren net een paar weken beginnen, tot alles op slot ging. De meesten hebben hun weg gevonden en zijn afgestudeerd met mooi resultaat.

Waterstof, een deur naar succes!

Waar moet je als ondernemer op letten als je aan de slag gaat met waterstof? Zijn op het gebied van wetgeving alle deuren nu gesloten, of staan ze juist wagenwijd open? Hierbij bleek dat er veel meer mogelijk is dan dat je in eerste instantie zou denken. Zo zijn veel certificeringen niet verplicht, waardoor niet altijd een allesbepalende factor hoeven te vormen.

Uit het blog van: Jeroen Nijland , afgestudeerd HBO-Rechten (blz 37)

Octrooirecht voor innovatieve midden- en kleinbedrijven?

De waterstoftechnologie wordt steeds verder doorontwikkeld. Er
zijn ondernemers die waarde hechten aan open innovatie en het octrooirecht zien als belemmering. Zij zijn van mening dat met open innovatie kennis sneller verspreid en gedeeld kan worden en dat het octrooirecht alles dichttimmert. Dit onderzoek laat echter zien dat het octrooirecht niet alles dichttimmert. Met een octrooirecht mogen octrooihouders de uitvinding zelf gebruiken, verkopen, weggeven

Uit het blog van: Louise Temminck, afgestudeerd HBO-Rechten (blz. 32)

Waterstofproductie in de huidige wet- en regelgeving en de aankomende Omgevingswet

In de (nieuwe) Omgevingswet en de aanverwante AMvB’s komt naar voren dat de Gedeputeerde staten nog steeds het bevoegde gezag zullen zijn in het geval van waterstofproductie-installaties. Ook al is er sprake van duurzame waterstofproductie, in de wet- en regelgeving is hier geen onderscheid in gemaakt en zal er altijd sprake zijn van een milieubelastende activiteit. Hierdoor zullen de Gedeputeerde staten nog steeds bevoegd zijn.

Uit blog van: Bartek Hoven, afgestudeerd HBO-Rechten (blz 38)

Geen water(stof) te diep!

Voor waterstof zijn nog geen wettelijke vereisten geschreven. Er kan dus een spel worden gespeeld waarbij de spelregels zelf mogen worden bedacht. Dit biedt natuurlijk erg veel kansen, maar kan ook onduidelijkheden opleveren en verwarring veroorzaken tussen alle spelers. Er dient structuur te worden aangebracht. Aan mij de taak om de juridische spelregels op te stellen!

Uit blog van : Hélène Smeele , afgestudeerd  HBO-Rechten (blz. 36)

De verzekerde toekomst van waterstof

Mandy, 4e jaars HBO recht onderzocht de mogelijkheden tot het verzekeren van een verwarmingsinstallatie met een nieuwe techniek (zoals een waterstof-cv-ketel). 

De Covid-19 crisis gooide enorm veel roet in het eten om op deze manier contact te zoeken. Hoewel ik had verwacht dat het contact via telefoon en mail moeilijk zou zijn, had ik niet verwacht dat het inderdaad zo verschrikkelijk moeizaam zou gaan. Veel verzekeraars reageerden totaal niet of kwamen met de fantastische mededeling dat zij geen verzekeraar waren. Om dit laatste moest ik wel lachen, omdat deze verzekeraars duidelijk op hun websites aangaven dat verzekeringen bij hen afgesloten konden worden.

Uit de Blog van : Mandy Storms , afgestudeerd HBO-Rechten (blz 34)

Aansprakelijkheid bij verwarmen woningen met waterstof

Aansprakelijkheid van betrokken partijen bij het verwarmen van woningen met waterstof

Het verwarmen van woningen met waterstof lijkt een idee uit de toekomst. Toch is de uitvoering van dit plan dichterbij dan we denken.

Uit de Blog van : Fatima Ahmed, afgestudeerd HBO-Rechten (blz 30)

—–

Waterstoftankstations: gas erop of gas eraf?

Waterstoftankinstallaties in relatie tot de nieuwe omgevingswet. Laura heeft mij begin juli geinterviewd en  zal in oktober 2020 klaar zijn met haar afstudeeronderzoek..

Daarnaast heb ik onderzocht wat er gaat veranderen voor het aanvragen van een vergunning voor een waterstoftankstation met de komst van de nieuwe omgevingswet.

Uit de blog van Laura Bodewes, 4e jaars student HBO-rechten (blz 33)

 

 

Groene Ketens – ADAPNER

De afgelopen jaren was ik betrokken bij het project ADAPNER een project van de Rijksuniversiteit Groningen en een drietal bedrijfspartners in het consortium. Zoals zo veel projecten in de hernieuwbare energie was ook dit project afhankelijk van een subsidie van NWO en de ondersteuning vanuit de consortium partners. Daardoor was het mogelijk om 2 promovendi en 2 dozijn afstudeerders aan het werk te hebben.  En nu is het project klaar, en daarmee ook mijn bijdrage aan dit boeiende project. 

Zoals vaker gebeurt, verandert de wereld tijdens de looptijd van een meerjarig project. We begonnen met biogas op boerderijschaal, en de laatste jaren kwam er steeds meer waterstof om de hoek kijken. Het werd steeds zichtbaarder wat de effecten van het maken van biogas (door vergisting van  mest) heeft op de bodemgesteldheid van het boerenland. Mooi om energie uit biomassa te maken, maar als je niet uitkijkt verstoor je daarmee de nutrienten kringloop (stikstof, koolstof)  in de bodem.  In de laatste maanden van het project ontwikkelden we een serious game die de complexiteit van de onderzoeksvragen laat zien: het Adapner Biogas game. Bedoeling was om dit spel op het geplande eindsymposium te spelen. Maar daar kwam Corona tussen. We zijn nog wel van plan om in het najaar -indien mogelijk – aan te sluiten met een andere groen gas of biogas evenement, om daar het spel te spelen. 

In het boekwerkje ‘Groene Ketens’ hebben we de belangrijkste  van het project opgenomen. Het is HIER te downloaden.
En het Biogas Game kun je downloaden op de website van WeGo. Kleine waarschuwing: het is echt complexe materie. Het maken van het spel heeft ons geholpen de samenhang tussen verschillende ketens te zien.

The making of … the h2-clinic films

Een jaar geleden begonnen Lucas en ik met de ontwikkeling van onze H2-clinics. Korte uitleg over waterstof, wat is het, hoe maak je het, en waar wordt het gebruikt. En dan vooral: de deelnemers zelf waterstof laten maken. Zoals afgelopen november bij de provincie Friesland en in februari bij Stork

Recent hebben we een h2-clinic@home versie ontwikkeld.  Een mooie gelegenheid om een tweetal korte filmpjes te maken. Hieronder de links.

…. en start ….

De geluid en beeldopnamen van ons als ‘talking heads’ zijn gemaakt door Meinoud Sportel. Meinoud is documentaire maker en heeft meegedaan met de pilot van de h2clinic@home. Hij stelde voor de filmpjes te maken. Dank voor het idee en hulp bij het maken, Meinoud!

De film van de @home versie heeft Meinoud afgemonteerd, de andere heb ik zelf gedaan. Leuk om te doen, met imovie gaat dat heel eenvoudig als je een goede geluid (en beeld) basis hebt. 

Instructie bij een kopje koffie
Lucas, precies daar blijven staan, met je voet op dat takje…
Ja, zo gaat ie goed

Interesse in een H2 clinic voor bedrijf of organisatie, live of @home, neem contact op met EnergyGarden.