Rotorbladen: afval of kans?

MIljoenen Bladen

Steeds meer windparken op zee, en ook op land. Of kleinschaliger een of enkele molens. Dat betekent steeds meer rotorbladen (wieken) , die over een jaar of 20 voor een enorm ‘afval’ probleem gaan zorgen.  Dan worden uiidige windmolenparken ontmanteld en ontstaat er een enorme afvalberg.
De stalen ‘poot’, de fundering, bestaat voornamelijk uit ijzer en is makkelijk als materiaal her te gebruiken. Dat is heel anders met de rotorbladen. Wereldwijd wordt op dit moment maat een klein deel van het composietmateriaal waar de rotorbladen uit bestaan  gerecycled.

Er zijn niet veel bedrijven die vooruit kijken naar de dreigende afvalberg over 20-25 jaar. Een positieve uitzondering is het bedrijf LM Wind Power.

Courtesy: LM Windpower
Uitdaging wordt markt

LM Wind Power is een van de grootste producenten van rotorbladen van windmolens en heeft er al ruim 200.000 gemaakt. Samen hebben die rotorbladen meer dan 100 GW aan hernieuwbare energie geproduceerd. Toch wilde het bedrijf meer dan groene energie opwek mogelijk maken. Ze wilde ook zelf helemaal CO2 neutraal worden, een enorme uitdaging.

In 2010 begon LM windpower systematisch de hele levensloop van de rotorbladen te bekijken, van productie tot ontmanteling. Door de rotorbladen zo te maken dat het composietmateriaal goed te recyclen is, door heel goed resourcemanagement, en door consequente aandacht van de top. In 2018 was het bedrijf volledig CO2neutraal. De directie van het bedrijf is ervan overtuigd dat het verwerken van windturbinebladen een markt op zich gaat worden, en LM Wind Power is er klaar voor.

Dat is vooruitzien!
Heb je  voorbeelden van andere bedrijven die hier mee bezig zijn,
vul aan in het commentaar veld of stuur een mail.

De wondere wereld van waterstof

Roep energietransitie,
en binnen de korte keren hoor je terug: waterstof!

Er wordt veel over gepraat, waterstof als schoon wondermiddel voor het energiesysteem van de toekomst. Voor auto’s, de industrie, opslag en transport van energie. Steeds grotere projecten van groene waterstoffabrieken worden aangekondigd. De meeste grootschalige projecten zijn nog in de studiefase, er is nog geen formele investeringsbeslissing genomen.

Overzicht belangrijkste energiebronnen en conversietechnieken om waterstof te maken. Bron: De wereld van waterstof (Gasunie), bezocht 10 juli 2019

De grootste groene keten die op dit moment al werkt is Hystock, van Gasuniedochter EnergySTock. Twee weken geleden feestelijk geopend door de koning. Een electrolyser van 1 MW, groene stroom van eigen zonnepanelen.

Een mooi overzicht over de huidige stand van zaken vind ik de longread ‘De wereld van Waterstof’. Met heldere figuren, en verwijzingen naar actuele rapporten en informatie.

Prijsontwikkeling waterstof Bron: Gasunie pitch voor de Elektriciteitstafel, gebaseerd op ECN 2017. De wereld van Waterstof, bezocht 10 juli 2019

Het is de bedoeling het document actueel te houden, en lezers worden opgeroepen eventueel nieuwe  informatie of aanvullingen op te sturen.
Soort gemodereerde waterstof-wiki, dus.

Ik mis alleen nog de datum van laatste wijziging…..

Congestie E-netwerk, zonneparken en waterstof

Afstudeerders

Een van mijn activiteiten als projectmanager in het Adapner project is het verbinden van de wetenschappers aan de universiteit en de bedrijfspartners. Het vinden van afstudeeropdrachten past daar mooi bij. Via het hydrogreennproject Waterstofwijk Hoogeveen, en mijn contact met Bastiaan Meijer van N-tra  daarin, is deze afstudeeropdracht tot stand gekomen.
Rendo is een kleine regionale netbeheerder -elektriciteit en gas- in Drenthe (Meppel, Hoogeveen, Coevorden, De Wolden, Westerveld) en Overijssel (Steenwijkerland, Staphorst, Hardenberg, Zwartewaterland). N-tra is de energietransitiepoot van Rendo.

Presentatie

Vanmorgen was ik aanwezig bij de presentatie van de afstudeerscriptie van Jelle Keizer.  Jelle heeft een tweejarige master gevolgd aan de universiteit van Groningen, faculteit economie en bedrijfskunde, richting TOM (technology & operations management).

Jelle is afgestudeerd op een onderzoek bij netbeheerder Rendo met als onderwerp Local E-grid Management (managing congestion by using hydrogen production).

In zo’n afstudeertraject is het balanceren tussen zo praktisch mogelijke toepassing van het onderzoek voor het bedrijf, en zo wetenschappelijk mogelijke aanpak voor de universiteit. Jelle heeft die balans goed gevonden en zijn eindcijfer was een dikke 8. Ook zijn presentatie liep soepel.

Opslag

Een van de onderwerpen die Bastiaan Meijer aan het denken zette was de grootte van de opslag die nodig was om x woonhuizen het hele seizoen voldoende energie te geven, niet alleen in de zomer met volop zon. Dat is mooi, als er resultaten zijn die de opdrachtgever triggeren of verrassen.
Met Bastiaan en Rendo collega’s heb ik afgesproken na de zomer verder te praten over de mogelijkheden tot verdere samenwerking met het project. Er blijven genoeg vragen en onderwerpen over voor verder onderzoek.

En Jelle gaat nu op zoek naar een baan, in operations manament/ procesmanagement in een grote fabriek of misschien toch wel in de energie. Windenergie. Offshore?
Neem contact met hem op als je een functie voor hem hebt.

Wil je meer weten over het Adapner project,
laat een bericht in comments achter of stuur een mail.

Energietransitie: kostenpost of kans?

Symposium

Vanmorgen op een symposium geweest met de titel ” Energie transitie: kostenpost of kans? “. Georganiseerd door Hanzehogeschool-studenten ism Innovatiespotter. Begonnen als idee voor een eindpresentatie van studenten aan een innovatiewerkplaats, en uitgegroeid tot een halve dag event, met verschillende sprekers. Last minute werd zelfs uitgeweken naar een grotere zaal, vanwege de vele aanmeldingen.

Studenten en Innovatiespotter

Aftrap door enkele studenten, over het organiseren van dit event, en ook over de resultaten van hun onderzoek. Gea Vellinga, van Innovatiespotter, gaf een simpel overzicht van zo maar 10 regionale MKB’s die bezig zijn met energie innovaties. en die zij ook niet kende, voordat de innovatie-spotter software ze had gevonden. En toen bleek dat niemand in de zaal deze bedrijven kende, noch overheden, noch kennisinstellingen, noch bedrijven. “Zijn de MKB-ers hier dan ook uitgenodigd?”, was een vraag. Ja, deels uitgenodigd, maar niet gekomen.  Er zijn zo veel innovatie-initiatieven (750 in NL, waarvan 50 op energiegebied) en MKBers zijn zo druk met hun boterham verdienen, dat ze zeer selectief (moeten) zijn in waar ze naar toe gaan. En zo komt het dat een groot deel van innovatiesubsidies niet bij MKB terecht komt, maar bij grote bedrijven en veel bij kennisinstellingen.

Nineke is helder: Kans!!!!!
Titel dekt lading niet

Interessant? Zeker. Antwoord op de vraag in de titel van het symposium?
Nee. De titel op de uitnodiging (kostenpost of kans) werd niet waar gemaakt. De genodigden spraken met name over de kansen, terwijl veel mensen-op-straat tegen de kosten aanhikken. Balans in de verhalen is belangrijk.
Over verhalen vertellen kregen we een enthousiaste bijdrage van Pier Baarsma, CEO van NDC media groep.
De titel die boven alle presentaties vandaag stond was : “Verbinden wat er al is”. Ofwel: maak gebruik van bestaande infrastructuur, breng die bij elkaar.

Versnipperd

Mooi gezegd, reuze lastig. Want ook een brede paraplu (zoals Blue Skies platform) over allerlei bestaande initiatieven heen hangen, maakt het niet noodzakelijkerwijs eenvoudiger om te vinden wat je zoekt.

Tja, en in dit vernipperde beeld ben ik een startend adviseur, die met EnergyGarden probeert MKB ers te verbinden aan kennisinstellingen en inzet op delen en vespreiden van energietransitiekennis…
Toch ben ik ervan overtuigd dat dat wel de richting is:
niet ieder voor zich, maar samen.
Wat denk jij?

In de zijlijn van de bijeenkomst weer wat bekenden gezien/ gesproken en een nieuw contact gelegd met Rudolf, van provincie Friesland. In augustus praten we verder. Toch nuttig!

BioP2M

Project

Op 26 juni werd in de EnergyBarn op EnTrance het afsluitende symposium van het vierjarige project BioP2G, later BioP2M met de M van Methaan; P2G staat meestal voor omzetten van stroom naar waterstof. In dit project werd gekeken naar waterstof geproduceerd via electrolyse (grijs of groen) en verdere omzetting van de waterstof (met CO2) naar methaan. Zogenaamde oer-bacteriën eten het waterstof  en kooldioxide uit biomassa op en zetten dit om in methaan.

Alerlei jridische snufjes rond power to gas werden helder uiteen gezet door power-to-gas jurist Gijs Kreeft. Ooit van RED-II gehoord? De aanwezigen nu wel.

Bij de voorbereiding van dit project, dat zal rond 2013-2014 zijn geweest, was er nog niet zo’n discussie rond aardgas als er nu is (Bevings in Groningen) en leek methanisering een logische stap. Verder was een uitgangspunt dat er  (in de toekomst) een surplus aan hernieuwbare stroom zou ontstaan.

Samenwerking

In mij Gasunietijd was ik -vanuit Innovatie- stuurgroeplid van dit project. Een mooi voorbeeld van een project waar kennisinstellingen, grote bedrijven en kleine bedrijven samenwerken.

Ruud Paap van Groengas Nederland gaf een helder overzicht van de status en potentieel van groen gas in Nederland.
Petrus Postma (BLOC) liet een groot aantal projecten (internationaal) zien, waar allerlei nuttige dingen met CO2 gedaan worden (CCU). “En je kun het nu gewoon kopen”
Symposium

Het dagprogramma was goed in elkaar gezet met in de ochtend bredere bijdragen van Ruud Paap,  Petrus Postma  en Gijs Kreeft.
Een smakelijke lunch en rondleiding over EnTranCe in de middagpauze en in het middagdeel verdere verdieping door bijdragen van project team leden Geert Hofstede, Jan Bekkering, Jeroen Tideman, Jort Langerak, Gerard Martinus en projectleider Jan Peter Nap. Aan elkaar gepraat door Charles van Santvoord.
Jammer dat we door lichte uitloop de discussie rond stellingen gemist hebben.
Bij de aansluitende netwerkborrel kon in klein commite verder gesproken en gediscussieerd worden. Dat wel.

Jan Peter Nap, projectleider BioP2G, lector Hanzehogeschool
Rondleiding over EnTranCe in de lunchpauze. Marvin legt uit welke experimenten in keet C6 worden uitgevoerd met wissellende modulaties op de gelijkspanning van een electrolyser.

Transfuture festival 2019 – Adapner

Op 12 juni vond vanaf 12 uur het Transfuture festival plaats op EnTrance, Zernike, Groningen. Voor de vijfde keer dit jaar, georganiseerd door de Hanzehogeschool, en zoals altijd was ook gedeputeerde Nienke Homan aanwezig. Ze gaf het startschot voor het festival.

Een tjokvol programma, waar ook meteen allerlei bijeenkomsten gekoppeld waren. De BarnTalk door Manon Jansen,  een Hydrogreen sessie met 5 pitches van actuele projecten, de eindpresentaties van een groot aantal studenten van de innovatiewerkplaats Energietransitie van de Hanzehogeschool, een aantal workshops over het op duurzame manier aanleggen van de N33, de onthulling van een zonneauto gebouwd door studenten, en een informatiemarkt met allerlei stands. Van energiecooperaties, bedrijven met duurzame bouwmaterialen, tot een stand van de WE-energygame, en ook een stand van Adapner. 

De ronde bolletjes op de tweede poster van links zijn de direct betrokkenen bij het project, wetenschappers, promovendi en een hele rits afstudeerderd

Adapner is een project van de Rijksuniversiteit Groningen, waar ik projectmanager van ben. Over de logistiek en milieuaspecten van biogas op boerderijschaal, in een circulaire economie. Naast de wetenschappers die bij het project betrokken zijn, waren ook twee afstudeerstudenten René en Jelle aanwezig bij de stand. Mooie kruisbestuiving van kennis door gesprekken met geïnteresseerden, studenten en ook bedrijven.

Jan Eise, promovendus bij Adapner, legt uit.

En het weer….
Laten we het erop houden dat het typisch ‘festival-weer’ was. Dat betekende droge momenten en ook af en toe flinke buien. De tenten waren gelukkig goed waterdicht.

Transfuture Festival 2019 – Hydrogreenn

Onderdeel van het Transfuture Festival 2019 was een algemene Hydrogreenn bijeenkomst. Hydrogreenn is het netwerk van bedrijven en organisaties dat via het onderwerp waterstof met elkaar verbonden is.

Sinds de start van Hydrogreenn werden de algemene bijeenkomsten met verve en enthousiasme door Willem Hazenberg van Stok georganiseerd. Als onderdeel van het Groene Waterstof Boosterprogramma is deze taak nu overgegaan naar VNO, een van de consortium partners van de GWB.

Jan Jaap Aue sprong in als  ad hoc voorzitter van de bijeenkomst  en begon met een woord van dank voor Willem.

Willem Hazenberg (Stork) en Jan Jaap Aué (Hanzehogeschool)

Daarna volgde een 5tal  10-minuten pitches over actuele waterstofprojecten.
Een stortvloed aan gecondenseerde informatie in 50 minuten.

  •  Jan Jaap Aue over de Groene Waterstof Booster
    Na de zomer echt van start
  • Willem Hazenberg over Waterstofwijk Hoogeveen
    15000 uren verspijkerd door 20 partijen
  • Harry Eshuis over GZI Next in Emmen
    Volop nieuwe energie op oude Nam lokatie
  • Herbert Colmer over ontwikkelingen Groninger Seaports en de kunststof waterstofleiding. Een tuinslag met een kogelvrij vest
  • Marcel Koenis over Hydrohub.
    Focus op verhogen efficientie electrolysers
Harry Eshuis – Nam
Herbert Colmer – Groningen Seaports
Marcel Koenis, namens ISPT

Als uitsmijter een bijdrage van Ulco Vermeulen over de waterstof investeringsagenda van de Noordelijke Industrie. Omdat Ulco wat later was en  de EnergyBarn nodig was voor een volgende activiteit gingen we met zijn allen naar een tent van de informatiemarkt.

Ulco Vermeulen (Gasunie), in de tent.

Waterstof Clinic: basistheorie en zelf waterstof maken in 1 uur

Vanmorgen was ik samen met Lucas Lambers te gast in het hoofdkantoor van Unica in Hoevelaken. Op uitnodiging van Henk Knevelbaard, directeur building project noord oost, kwamen we een waterstofclinic geven.
Een korte presentatie, bedoeld voor de werkvloer, om een gevoel te krijgen wat waterstof is en wat je er mee kan. Daarna zelf een experiment doen: waterstof maken en daarna weer omzetten in stroom. En dat allemaal in een clinic van maximaal 1 uur.

Lucas en ik deden beiden een stuk van de presentatie, en de deelnemers gingen in twee groepjes zelf aan de slag.

De pilot presentatie van vandaag gaven we voor een groep van innovatie managers, commerciele managers en een paar engineers.

Binnen 10 minuten draaiden de molentjes op waterstof. De deelnemers kunnen vanavond thuis vertellen: vandaag heb ik waterstof gemaakt! “.

Ook interesse in een H2 Clinic? Stuur een mail.

Proefjes doen: waterstof maken

Binnenkort geef ik een presentatie over waterstof, en dan is het altijd leuk om ook een praktijkproef te kunnen laten zien. Natuurlijk goed om dat vooraf zelf even uit te proberen. Een proef proberen te laten zien die niet werkt is zo onhandig.

Vorige week in de achtertuin heb ik me vermaakt met het maken van waterstof met een kleine electrolyser, en met behulp van zonlicht.
Erg leuk. En daarna met behulp van de in het waterstofgas opgeslagen energie weer elektriciteit maken om een molentje op te laten draaien.

’s Avonds was ik bij Lucas, mijn co-presentator. Ook hij wilde wel even met de opstelling ‘spelen’. Maar omdat de zon bijna onder was , was het lastig om aan zonnestroom te komen…. We hadden wel een setje batterijtjes -als backup- voor de de electrolyse, maar geen houdertje waar de batterijen in konden. Goed om even proef te draaien dus.
Niet voor 1 gat te vangen. Lucas had boven nog wel een paar lampionhoudertjes van de kinderen voor Sint Maarten, desnoods konden we zo’n houdertje opofferen. Bij de overbuurman leenden we als backup ook nog een felle burolamp om desgewenst de zonnecellen mee te beschijnen.

Uiteindelijk hebben we dat niet nodig , want we hebben nu zelfs een complete dubbele experiment set -inclusief batterijhoudertjes- kunnen lenen. Dat gaat goed komen.

Dat heb je als je bij een netbeheerder hebt gewerkt; leveringszekerheid is cruciaal. Een netbeheerder voert het systeem redundant. n+1 heet dat bij Gasunie: als je twee compressoren nodig het voor het gebruik, zet je er een derde extra bij, voor geval 1 van de eerste twee uitvalt.
Grappig weetje: Bij Tennet noemen ze het redundant bouwen juist n-1.
Vertelde de  overbuurman van Lucas waar we de burolamp leenden, hij werkt bij Tennet.

Groene Waterstof Booster kan van start

Het duurt even, maar dan heb je ook wat.
Vanaf juni 2018 was een  consortium van (noordelijke) partijen, onder penvoerderschap van de Hanzehogeschool bezig met een subsidieaanvraag voor de ‘Open Innovatie Call’ van SNN. Een subsidie bedoeld voor het opzetten van innovatie-ecosystemen op allerlei gebied. Het was een nieuwe subsidie en het kader lag niet helemaal vast.
Voor mijn gevoel duurde het erg lang, maar de subsidieadviseur van Hanzehogeschool verzekerde me dat dit soort trajecten veel tijd kosten.  Er zijn partijen bijgekomen, en andere afgevallen. Maar hoe dan ook: eind april is er witte rook gekomen en heeft SNN aangegeven dat de aanvraag gehonoreerd wordt. Een en ander moet nog wel geformaliseerd worden in documenten.

Nu kan het echte werk beginnen. 

Een testfaciliteit, demonstratie faciliteit en leeromgeving op het gebied van de hele waterstofketen en met focus op het bereiken van en samenwerken met MKB in de noordelijke provincies. Om te beginnen op EnTranCe, maar met opschalingsmogelijkheden richting Eemshaven. chemiepark Delfzijl en GZI-Emmen